Hannes Hólmsteinn Gussurarson, prófessor emeritus í stjórnmálafræði, ritar grein í The conservative um ESB-kosningarnar í haust. Greinin er innlegg í yfirstandandi umræðu um ESB-aðild Íslands (í lausri þýðingu).
Hannes Hólmsteinn Gissurarson skrifar:
Mið-vinstri ríkisstjórn á Íslandi, undir forystu forsætisráðherrans Kristrúnar Frostadóttur, sósíaldemókrata, hefur ákveðið að halda þjóðaratkvæðagreiðslu 29. ágúst á þessu ári um hvort Ísland eigi að hefja að nýju umsóknarferli um aðild að ESB, sem hófst árið 2010 og var stöðvað árið 2013. Taka ber fram að þetta er ekki þjóðaratkvæðagreiðsla um það hvort Ísland eigi að ganga í ESB: ef kjósendur segja já við að hefja umsóknarferlið að nýju verður endanleg ákvörðun um aðild tekin í annarri þjóðaratkvæðagreiðslu síðar. Það er nokkuð sérkennilegt, og hefur ekki verið gert í öðrum löndum, að halda þjóðaratkvæðagreiðslu um það hvort hefja eða halda áfram umsóknarferli. Yfirleitt er einungis haldin þjóðaratkvæðagreiðsla í lok ferlisins. Það er einnig nokkuð einkennilegt að á meðan kosningabaráttunni stóð drógu tveir ESB-sinnaðir flokkar, Viðreisn og Samfylkingin, úr mikilvægi aðildarmálsins, jafnvel þótt þeir setji það nú skyndilega á dagskrá.
Rök gegn aðild enn gild
Samkvæmt könnunum vilja um það bil jafnmargir kjósendur hefja umsóknarferlið að nýju og vilja hafna aðild alfarið. Ég yrði þó ekki hissa ef ákveðið yrði í komandi þjóðaratkvæðagreiðslu að hefja ferlið að nýju. Ástæðan er sú að það virðist sannfærandi rök að við ættum að halda opnum huga og sjá hvað kemur út úr „viðræðum“ Íslands og ESB um aðild. Margir kjósendur átta sig ekki á því að þessi röksemd er röng. Það eru engar „viðræður.“ Aðild að ESB felur í sér skilyrðislausa samþykkt á lögum og reglum sambandsins. Undanþágur eru alltaf tímabundnar aðlögunarráðstafanir (og geta verið felldar úr gildi af Dómstóli Evrópusambandsins, sem er virkur þátttakandi í miðstýringu). Fjórar helstu röksemdir gegn aðild eru enn gildar: að Ísland myndi afsala sér erfiðu áunnu fullveldi sínu; að það myndi missa stjórn á gjöfulum fiskimiðum sínum; að það myndi missa stjórn á miklum endurnýjanlegum orkuauðlindum sínum, vatnsafli og jarðhita; og að, þar sem Ísland er eitt ríkasta land Evrópu, myndi það greiða mun meira inn í ESB en það fengi til baka.
ESB hefur breyst grundvallaratriðum
Aðild að ESB var tekin til alvarlegrar skoðunar seint á níunda áratugnum og snemma á þeim tíunda, jafnvel af þeim sem eru nú andvígir henni. En síðan hafa þrjár breytingar átt sér stað. Í fyrsta lagi gengu Ísland, Noregur, Liechtenstein og í reynd Sviss inn í Evrópska efnahagssvæðið árið 1994, sem veitti aðgang að innri markaði Evrópu án pólitískra skuldbindinga sem fylgja ESB-aðild. Í öðru lagi breyttist ESB grundvallaratriðum með Maastricht-sáttmálanum árið 1993, úr efnahagsbandalagi í eins konar sambandsríki í mótun, úr opnum markaði í lokað ríkisfyrirkomulag. Þar sem efnahagsleg samþætting gagnaðist öllum, fól pólitísk samþætting í sér að afsala sér fullveldi til ókjörinna og óábyrgra embættismanna í framkvæmdastjórn ESB. Í þriðja lagi breyttist ESB einnig verulega þegar Bretland gekk úr sambandinu árið 2020. Það var eina stóra ríkið í Evrópu sem hafði haldið lýðræði alla tuttugustu öldina. Það er umhugsunarvert að vorið 1941 voru aðeins sex lýðræðisríki í Evrópu: eyjarnar þrjár, Bretland, Írland og Ísland, tvö lönd á norðurslóðum, Svíþjóð og Finnland, og fjallaríkið Sviss. Evrópska meginlandið hefur ekki sterka lýðræðishefð.
Tvær hliðar á andliti Janusar
Allt þetta verður rætt á Íslandi á næstu mánuðum. Íslenska nítjándu aldar skáldið Grímur Thomsen sagði eitt sinn að Ísland væri eins og rómverski guðinn Janus, með tvö andlit, öðru var snúið að Evrópu og hinu að Norður-Ameríku. Þessi tvíhyggja virðist mér skynsamlegasta staða sem Ísland getur tekið: að halda varnarsamningi sínum við Bandaríkin frá 1951, eina raunverulega herveldi Vesturlanda, og vera áfram í EES með aðgang að evrópskum markaði, en hafa jafnframt frelsi til að gera fríverslunarsamninga við önnur lönd, þar á meðal Bandaríkin, Kanada, Brasilíu, Rússland og Kína. Þess vegna kæmi mér á óvart ef Íslendingar myndu ekki að lokum hafna aðild að ESB, jafnvel þótt þeir gætu nú í ágúst kosið með því að hefja umsóknarferlið að nýju.