Í áratugi hefur fólki verið talin trú um að barnagæsla sé þjónusta sem sérfræðingar utan fjölskyldunnar eigi að veita og að kostnaður við barnagæslu sé „mesta hindrunin fyrir vinnandi konur og fjölskyldur.“ Aðrar fullyrðingar fylgja í kjölfarið, sú helst að ríkið (þ.e. skattgreiðendur) á að greiða fyrir dagvistun barna.
Íris Erlingsdóttir skrifar:
Við teljum þessa fráleitu kröfu fullkomlega eðlilega. En ódýr eða „ókeypis” dagvistun er krafa narsisstísks samfélags sem metur lúxusstöðu meir en velferð eigin barna, viðhorf beint úr aðalshirðum miðalda.
Barnagæsla var einu sinni kölluð móðurhlutverk. Foreldrahlutverk. Það sem við nú köllum barnagæslu er það sem mannkynið, þar til í fyrradag, kallaði að vera móðir eða foreldri. Þessa glórulausu nútímaforsendu má orða, eins og Josh Slocum gerir, á eftirfarandi hátt: „við gerum okkar besta þegar við skiljum börnin okkar eftir hjá ókunnugum allan daginn.” Jafnvel fyrir aðeins 40 árum hefði þessi staðhæfing ekki þótt eðlileg. Ekki er langt síðan flestir töldu að börn fengju bestu umönnunina heima. Einu sinni var hægt að segja „dagvistun er stundum nauðsynleg, en er ekki besti valkosturinn,” án þess að vera sakaður um kvenhatur eða að vilja skaða mæður – og nei, ekki skaða fjölskyldur, heldur skaða mæður – eitthvað sem konum er gert.
Viðhorfið að barnagæsla sé eðlileg og viðeigandi er rangt og ósatt. Að útvista börn til ókunnugra mestallan daginn er þeim skaðlegt. Börn þurfa á mæðrum sínum að halda. Jafnvel þótt börn séu ekki hjá ókunnugum – í litlum samfélögum eins og Íslandi geta margir foreldrar útvistað umönnun barna í „afkomendaþjónustu,” eins og einn afi orðaði það, til eigin foreldra á eftirlaunaaldri og látið þá annast um afkvæmin – þá er sannleikurinn sá að börn þurfa á mæðrum sínum að halda.
Í dag er ekki auðvelt að sjá fyrir fjölskyldu á launum eins foreldris, í sumum tilvikum ógerlegt, en fjölmargar fjölskyldur hafa einnig efni á að lifa af tekjum eins foreldris. Aðeins þarf að líta á lífsstíl þeirra sem gera þessa kröfu til að sjá að þessi krafa um dagvistun byggist á græðgi og efnishyggju. Útvistun umönnunar barna er ekki alltaf nauðsyn, heldur löngun. Fólk vill ekki gefa upp efri-millistéttarlífsstílinn sem það telur sig eiga rétt á. Það er ekki nóg að eiga einn fjölskyldubíl eða að búa í 150 fermetra húsi; það er byrjunarhús og ekki nógu gott. Það sem 21. aldar fjölskyldan telur sig verða að hafa eru tveir bílar, sérherbergi, símar og tölvur fyrir sérhvert barn, íþróttir og sérkennsla – píanótímar, fimleikar, danstímar o.s.frv. Á Íslandi, bættu við tveimur eða þremur fríum erlendis á ári.
Þessar konur og fjölskyldur eru ekki í fjárhagskröggum, heldur ofdekrað, forréttindafrekt fólk sem telur að aðeins lífsstíll sem ríkasta fólk jarðar gat leyft sér sé viðunandi lágmark.
Líkja má væntingum nútímamæðra við væntingar aðalsfrúa í hirðum Tudor aðalsins eða Viktoríu Englandsdrottningar, sem gerðu mun á konu og frú eða „lady.” Konur tilheyrðu bændastéttinni; frúr voru aðallinn. Konur gerðu það sem konur hafa alltaf gert: ólu börn og höfðu þau á brjósti. Börn voru látin vinna við heimilishald og -iðnað um leið og þau gátu gengið. Karlmenn plægðu akra og unnu í smiðju, konur tóku afurðir þeirra vinnu og breyttu þeim í mat og heimilishluti. Frúr höfðu aldrei börn á brjósti – nú er brjóstagjöf hástéttarvalkosturinn; viðhorfið til útvistunar umönnunar barna er hið sama. Þegar aðalsfrú fæddi hafði kona (“wet nurse”) þegar verið ráðin til brjóstagjafar. Aðalsfrúr vönduðu til þeirra ráðninga, rétt eins eins og nútímakonur áður en þær ráða barnfóstrur. Aðalsbörn vörðu nær allri sinni bernsku með barnfóstrum og einkakennurum. Foreldrarnir komu í stuttar heimsóknir en höfðu ekki viðvarandi daglegt samband við börnin sín eins og „venjulegt” fólk gerði og við vitum að er nauðsynlegt fyrir heilbrigðan þroska barna.
Barnagæslukrafan snýst um stöðu, status. Stöðuþrá er mannleg, hvorki óeðlileg né merki um siðlaust andlegt landslag. Við höfum flest djúpa sálræna þörf fyrir stöðu í samfélagi okkar. En nýja lúxus lágmarkið er að konur eigi aldrei að þurfa að velja á milli súperdjobba og mæðrahlutverks. Að sjá um eigin barnagæslu er kvenna/mæðrakúgun. Og það á að vera jafn auðvelt fjárhagslega að vera einstæð móðir og gift – á Íslandi er það miklu hagstæðara, enda eru 70% íslenskra barna fædd utan hjónabands. Nútíma mæður hafa konunglegar aðalsvæntingar, jafnvel þegar þær lifa á bótum, sem ríkið á að borga fyrir. Auðvitað borgar „ríkið“ ekki neitt. Þú borgar fyrir það. Við köllum það skatta. Það er ekkert til sem heitir „ríkisfé.”
Mæður nutu áður fyrr virðingar. Höndin sem vöggunni rær ræður heiminum. En í dag er það lágstéttarstaða að vera „bara móðir.“ Nútíma mæður vilja vera aðalsfrúr, ekki bændakonur. Þær krefjast ekki virðingar sem mæður því að vera skvísu„boss” felur í sér meiri félagsleg verðmæti en að vera móðir.
Núverandi lágmarksstaðall – útvistun umönnunar barna til ókunnugra, sem gerir konum kleift að sinna starfsferli þeirra eins og þær vilja – það er lúxus sem aðeins ríkasta aðalsfólk gat leyft sér. Í dag er það hins vegar lágmarkið sem allar konur telja sig eiga rétt á. Allt annað er kúgun og réttindasvipting.
Höfundur er fjölmiðlafræðingur