Tímasetning og orðalag eru vandasöm samkvæmt Landskjörstjórn Íslands
Eftirfarandi grein eftir Íris Erlingsdóttur birtist á Substack í dag, þar sem hún fjallar um rangfærslu ESB-kosninganna og athugasemdir Landskjörstjórnar við fyrirhugaða þjóðaratkvæðagreiðslu þann 29. ágúst.
Íris Erlingsdóttir skrifar:
Landskjörstjórn Íslands hefur bent á veruleg vandamál við fyrirhugaða þjóðaratkvæðagreiðslu um umsókn Íslands að ESB – tímasetninguna og orðalag fyrirhugaðrar spurningar. Niðurstaða hennar útilokar nánast möguleikann á að halda atkvæðagreiðsluna 29. ágúst.
Engar knýjandi ástæður eru fyrir því að tímasetja þjóðaratkvæðagreiðslu um jafn stórt mál á sumarmánuði þegar flestir Íslendingar eru í fríi. Dagsetningin 29. ágúst var vísvitandi valin af utanríkisráðherra Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur og Viðreisn til að tryggja sem minnsta kjörsókn – staðfastir stuðningsmenn ESB myndu mæta á kjörstað, á meðan flestir almennir borgarar væru áhugalausir og fjarverandi í sumarfríi.
Samkvæmt nefndinni skapast ýmsir hagnýtir erfiðleikar vegna þessarar dagsetningar. Erfitt yrði að manna kjörstaði fyrir utankjörfundaratkvæðagreiðslu á hápunkti sumarleyfa, ekki yrði nægur tími til að undirbúa fræðsluefni, og erfitt yrði að tryggja jafnvægi og hlutlausa upplýsingagjöf. Hraðað ferli myndi auka hættuna á rangfærslum og erlendum afskiptum af innlendum málum Íslands — sérstaklega frá ESB. Slík flýtimeðferð myndi verulega veikja trúverðugleika og lögmæti niðurstöðunnar. Nefndin telur að fyrirhuguð spurning sé óviðeigandi fyrir þjóðaratkvæðagreiðslu og vísar til Feneyjanefndarinnar 2022 um góða starfshætti í þjóðaratkvæðagreiðslum:
„Spurningin sem lögð er fyrir atkvæði verður að vera skýr og skiljanleg; hún má ekki vera villandi; hún verður að vera óhlutdræg, ekki gefa til kynna svar; kjósendur verða að vera upplýstir um áhrif þjóðaratkvæðagreiðslunnar; kjósendur verða að geta svarað spurningunni eingöngu með já, nei eða auðu atkvæði.“
Meginregla íslenskra kosningalaga er að kjósendur verði að geta svarað lokaspurningunni með einföldu „Já“ eða „Nei.“ Fyrirhuguð spurning er hins vegar ekki einföld og heiðarleg, eins og „ætti Ísland að ganga í Evrópusambandið?“ heldur villandi og krókótt: „Ætti að halda áfram viðræðum um aðild Íslands að Evrópusambandinu?“ Valkostirnir sem utanríkisráðherra Gunnarsdóttir leggur til eru:
• Já — halda áfram viðræðum um aðild Íslands að Evrópusambandinu
• Nei — halda ekki áfram viðræðum um aðild Íslands að Evrópusambandinu
ESB stendur ekki fyrir „viðræðum“; það býður einungis upp á aðildarferli. Ríki sækja ekki um viðræður — þau sækja um fulla aðild. Þetta orðalag lítur einnig fram hjá því að formlegar aðildarviðræður við ESB voru stöðvaðar árið 2012 og að Ísland dró formlega umsókn sína til baka árið 2015.
Svar nefndarinnar, skrifað í varfærnum og diplómatískum stíl sem einkennir opinber stjórnvöld, kemst að þeirri niðurstöðu að hvers konar spurning í þjóðaratkvæðagreiðslu væri betur orðuð á opnari og hlutlausari hátt, án þess að gefa óbeint í skyn afstöðu til núverandi stöðu samskipta Íslands við Evrópusambandið.
Samkvæmt íslenskum kosningalögum er ekki heimilt að halda þjóðaratkvæðagreiðslu fyrr en þremur mánuðum eftir að Alþingi samþykkir ályktunina. Því þyrfti ályktunin að vera samþykkt fyrir 29. maí svo þjóðaratkvæðagreiðsla gæti farið fram 29. ágúst. Þingsályktunartillagan sem utanríkisráðherra lagði fram krefst ítarlegrar og vandaðrar umræðu á Alþingi, sérstaklega varðandi bæði tímasetningu atkvæðagreiðslunnar og nákvæmt orðalag spurningarinnar.
Það eru fleiri alvarleg vandamál tengd ESB-ferli Íslands. Ósamkomulag ríkir innan stjórnsýslunnar um málið, en alvarlegra er skortur á þingmeirihluta í þágu ESB-umsóknarinnar. Endanlegt vald Íslands — samkvæmt stjórnarskrá — í þjóðmálum er enn í höndum Alþingis.