Hannes Hólmsteinn Gissurarson skrifar reglulega í The Conservative og Þjóðólfur birtir hér nýjustu grein hans í lauslegri þýðingu, þar sem hann lítur í spilin varðandi þjóðaratkvæðagreiðsluna um inngöngu Íslands í ESB í haust og hugsanlegt útspil ESB skömmu fyrir atkvæðagreiðsluna.
Hannes Hólmsteinn Gissurarson skrifar:
Utanríkisráðherra Íslands, Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, stefnir að þjóðaratkvæðagreiðslu um aðild Íslands að Evrópusambandinu 29. ágúst á þessu ári. Hún segir að núna sé rétti tíminn, þar sem tengsl Íslands við Bandaríkin séu að veikjast eftir að Donald Trump forseti hafi snúið baki við Evrópu. Ísland hefur átt sérstakt samband við Bandaríkin frá árinu 1951 þegar varnarsamningur ríkjanna var undirritaður: Ísland lagði til hernaðarlega mikilvæga staðsetningu fyrir bandaríska herafla en Bandaríkin tryggðu öryggi Íslands.
Þorgerður og ríkisstjórn hennar hafa hins vegar reynt að grafa undan þessu sambandi. Forseti Íslands, sem gegnir að mestu táknrænu hlutverki og starfar samkvæmt ráðgjöf ríkisstjórnarinnar, dró að óska Donald Trump til hamingju með kosningasigur hans árið 2024 þar til þögnin varð áberandi. Einnig hafnaði maki forsetans boði frá Melaniu Trump um að taka þátt í ráðstefnu maka þjóðarleiðtoga um velferð barna í Washington 24.–25. mars 2026. Fulltrúar 45 ríkja sóttu fundinn, þar á meðal frá Eistlandi, Frakklandi, Georgíu, Póllandi, Ísrael og Úkraínu. Þá tilkynnti Þorgerður í mars 2026 að Ísland hygðist ganga til liðs við mál Suður-Afríku gegn Ísrael fyrir Alþjóðadómstólnum í Haag. Ekkert annað Norðurland gerði slíkt hið sama. Smávægilegt atriði ef til vill, en engu að síður tekið eftir því.
Íslensk herskylda?
Þorgerður bendir á að Evrópuríki muni í framtíðinni þurfa að axla meiri ábyrgð á eigin vörnum. Þau geti ekki treyst alfarið á Bandaríkin. Það er rétt hjá henni. Bandaríkin ráða þó enn yfir öflugasta herafla heims og líklegt er að það taki Evrópuríki áratugi að ná þeirri stöðu að geta varið sig án bandarísks stuðnings.
Ísland er auk þess í sérstakri stöðu þar sem landið hefur mikla hernaðarlega þýðingu fyrir Bandaríkin, líkt og Grænland. Því er ólíklegt að Bandaríkin segi upp varnarsamningnum við Ísland. Ef Evrópusambandið kæmi sér hins vegar upp raunverulegum sameiginlegum her, Ísland yrði aðildarríki og almenn herskylda yrði tekin upp, er óvíst að Íslendingar fengju undanþágu. Höfundur veltir því fyrir sér hvort rök Þorgerðar fyrir evrópskum her kunni að snúast gegn aðildarhugmyndinni og verða henni að pólitísku bakslagi. Jafnvel á þeim tíma sem Ísland var undir dönskum yfirráðum, frá 1380 til 1918, var herskylda aldrei lögð á Íslendinga.
Hvers vegna Brussel vill Ísland
Þorgerður segir að Evrópusambandið myndi fagna Íslandi sem aðildarríki. Hún hefur á réttu að standa. Búrókratarnir í Brussel myndi auðvelda aðild Íslands eins og kostur er af fjórum ástæðum.
Í fyrsta lagi er Ísland auðugt land sem myndi greiða miklu meira inn í sameiginlega sjóði ESB en það fengi til baka.
Í öðru lagi býr Ísland yfir verðmætum auðlindum sem embættismenn í Brussel myndu vilja ráða yfir: gjöful fiskimið, mikla og endurnýjanlega orkuframleiðslu og gnægð ferskvatns.
Í þriðja lagi snýst málið einnig um Noreg. Þótt Norðmenn hafi tvívegis hafnað aðild er landið álitið eftirsóknarvert af sömu ástæðum og Ísland, en í enn ríkari mæli vegna gjöfulla olíuauðlinda sinna.
Í fjórða lagi stefna búrókratar Evrópusambandsins að nánari samruna Evrópuríkja í sambandsríki sem myndi keppt við Bandaríkin um áhrif á heimsvísu. Þeir myndu því fagna því ef Ísland færðist úr áhrifasvæði Bandaríkjanna yfir á áhrifasvæði Evrópusambandsins.
Leynisamningur?
Við fyrstu sýn virðist ákvörðun Þorgerðar um að knýja fram þjóðaratkvæðagreiðslu í haust áhættusöm. Umræðan á Íslandi hefur hingað til leitt í ljós verulegar efasemdir um aðild að Evrópusambandinu og þeir flokkar sem styðja aðild eru í minnihluta.
En Þorgerður er reyndur og útsmoginn stjórnmálamaður. Hún hlýtur að vita eitthvað sem aðrir vita ekki enn, mögulega eitthvað sem verði kynnt nokkrum vikum fyrir þjóðaratkvæðagreiðsluna.
Ég tel líklegt að um sé að ræða loforð frá Evrópusambandinu á tveimur viðkvæmustu sviðunum: landbúnaði og sjávarútvegi.
Í landbúnaði gæti ESB boðið Íslandi enn hagstæðari undanþágur en Finnar fengu á sínum tíma, með undanþágum norðan við 62. breiddargráðu (allt Ísland er norðan við hana).
Í sjávarútvegi gæti verið boðið upp á fullt íslenskt forræði yfir fiskveiðum í tuttugu ár, ásamt óljósum yfirlýsingum um framtíðina að þeim tíma liðnum. En eins og breskir sjómenn uppgötvuðu eftir inngöngu Bretlands í Evrópusambandið árið 1973, þá eru slíkar yfirlýsingar einskis virði.