Breskir íhaldssamir flokkar eins og Endurreisum Bretland (Restore Britain) og umbótaflokkur Nigel Farage (Reform UK) saka breska ríkið um opna aðskilnaðarstefnu gegn hvítum eftir að í ljós kom að starfsnámsáætlun á vegum Ríkisendurskoðunar Bretlands (National Audit Office, NAO), sem fjármögnuð er af skattfé, útilokar hvíta karla úr millistétt frá því að sækja um aðgang.
Samkvæmt frétt GB News hefur málið orðið nýr átakapunktur í deilunni um DEI-hugmyndafræðina (fjölbreytileika, jafnrétti og inngildingu). Gagnrýnendur segja að breska ríkið boði almenningi jafnrétti en útiloki um leið unga Breta opinskátt á grundvelli kynþáttar, kyns og stéttar. Sex vikna starfsnámsáætlun Ríkisendurskoðunar Bretlands sem kynnt er sem „fjölbreytileikaverkefni“, er eingöngu opin konum, umsækjendum af lægri félags- og efnahagslegum uppruna og einstaklingum af svörtum uppruna. Hvítir karlkyns nemandur úr millistétt eru útilokaður.
Að mati íhaldsflokkanna eru skilaboðin skýr og óþægileg: Mörgum ungum Bretum er núna sagt að þeir séu af röngum kynþætti, röngu kyni eða röngum félagslegum uppruna til að eiga kost á tækifærum sem fjármögnuð eru af skattgreiðendum. Starfsnámið í Newcastle greiðir laun sem samsvara árstekjum upp á 25.089 pund (um 33.600 bandaríkjadali), en staðan í London samsvarar 27.000 pundum (um 36.300 bandaríkjadölum). Ríkisendurskoðun er ekki einkarekinn aðgerðahópur heldur opinber eftirlitsstofnun sem hefur það hlutverk að hafa eftirlit með útgjöldum ríkisins og skoða starfsemi ráðuneyta og opinberra stofnana. Fyrir fjárhagsárið 2025–2026 óskaði stofnunin eftir fjárveitingu upp á 111 milljónir punda sem þýðir að skattgreiðendur fjármagna stofnun sem útilokar sum eigin börn þeirra frá því að sækja um launað starfsnám.
Rasísk hugmyndafræði dulbúin sem „fjölbreytileiki og inngilding“
Zia Yusuf, talsmaður Reform UK í innanríkismálum, kallaði stefnuna það sem margir hægra megin á stjórnmálaskalanum telja hana vera. Hann sagði við The Telegraph:
„Ríkisstofnun sem bannar hvítum körlum að sækja um starfsnám stundar augljósan aðskilnað. Störf og tækifæri eiga að ráðast af hæfni en ekki vera veitt eða neitað á grundvelli kynþáttar eða kyns. Ungt fólk á skilið sanngjarnt tækifæri til að ná árangri, óháð bakgrunni sínum.“
Yusuf lýsti verkefninu sem „and-hvítri hugmyndafræði dulbúinni sem fjölbreytileika og inngildingu“. Hann sagði að Reform UK myndi afnema slík kerfi og endurreisa jafna meðferð. Rupert Lowe, leiðtogi Restore Britain, hefur áður gagnrýnt sambærileg verkefni, þar á meðal starfsnámsáætlun hjá Englandsbanka sem útilokaði hvíta umsækjendur. Þá skrifaði hann seðlabankastjóranum Andrew Bailey og spurði:
„Hvaða skilaboð sendir þetta hæfileikaríkum og duglegum námsmanni sem fyrir tilviljun er hvítur?“
Sú spurning hvílir núna á herðum ríkisendurskoðunar Bretlands. Hvaða skilaboð sendir breski opinberi geirinn ungum manni sem lærir vel, fylgir reglum, stendur á eigin fótum og kemst síðan að því að hann er útilokaður áður en umsókn hans er yfirleitt lesin?
Stjórnmál húðlitar skapa sundrungu
Starfsnámið er ætlað háskólanemum á næstsíðasta ári náms síns, óháð námsgrein. Það býður upp á reynslu við fjárhagsendurskoðun, hagkvæmniathugun, raunveruleg endurskoðunarverkefni, rannsóknir, vettvangsvinnu, handleiðslu, tengslamyndun og þjálfun í starfsemi stjórnvalda, ábyrgðarkerfum og hlutverki þingsins.
Í auglýsingu verkefnisins segir:
„Ef þú hefur áhuga á að þróa færni þína í faglegu og samstarfssríku umhverfi og fá innsýn í starfsferil opinberrar endurskoðunar, þá hvetjum við þig til að sækja um.“
En boðinu fylgir fyrirvari. Ef umsækjandinn er karlmaður, hvítur og úr millistétt, þá eru dyrnar lokaðar. Gagnrýnendur segja að þetta sýni kjarna nútíma DEI-hugmyndafræðinnar. Hún tali mjúku máli um stuðning, sanngirni og aðgengi, en starfi í reynd samkvæmt harðri aðskilnaðarstefnu.
Claire Coutinho, skuggamálaráðherra jafnréttismála, sagði að tækifæri ættu ekki að vera takmörkuð vegna litarháttar fólks:
„Enginn á að vera útilokaður frá tækifærum vegna húðlitar síns eða starfs foreldra sinna. Við eigum öll að vera dæmd eftir verðleikum okkar en ekki eftir vernduðum einkennum. Stjórnmál húðlitar munu aðeins auka sundrungu, eins og Kemi Badenoch hefur bent á árum saman.“
Ríkisendurskoðunin varði verkefnið og sagði tilgang þess vera að styðja hópa sem væru í minnihluta í endurskoðunarbransanum. Talsmaður stofnunarinnar sagði:
„Fjölbreytileikaverkefni okkar hafa um langt árabil veitt verðmæta starfsreynslu í endurskoðunarbransanum. Verkefnið opnar dyr fyrir fólk sem er í minnihluta, þar á meðal einstaklinga af tekjulægri bakgrunni.“
Samkvæmt bresku jafnréttislögunum frá 2010, þá hafa opinberar stofnanir og atvinnurekendur heimild til svo kallaðra „jákvæðra aðgerða“ til að bregðast við minnihlutahópum svo fremi að aðgerðirnar séu í samræmi við meðalhóf. Andstæðingar stefnunnar halda því fram að það að mismunun sé lögleg réttlæti hana ekki siðferðilega. Fyrir marga kjósendur er spurningin einfaldari en nokkurt lagalegt minnisblað:
Hvers vegna á stofnun sem er fjármögnuð af skattfé að segja breskum námsmanni að hann megi ekki sækja um starf vegna þess að hann sé hvítur karlmaður?
Málið hjá ríkisendurskoðuninni kemur í kjölfar svipaðra deilna innan breska opinbera geirans. Á síðasta ári opnuðu leyniþjónustustofnanirnar MI5, MI6 og GCHQ að nýju greidd sumarstörf sem útiloka hvíta þátttakendur. Þau störf voru eingöngu ætluð ungu fólki af svörtum, asískum, blönduðum eða öðrum minnihlutahópum sem jafnframt koma úr félagslega eða efnahagslega erfiðum aðstæðum.
Öryggissérfræðingurinn Anthony Glees prófessor kallaði útilokun hvítra breskra námsmanna frá slíkum störfum „hreina móðgun“. Hann varaði jafnframt við því að slíkar ráðningar gætu skapað öryggisáhættu. Glees sagði við GB News:
„Þetta er algjör bilun. Þegar ég sá þessa frétt fyrst hélt ég að hún væri brandari. Ég hélt að hún væri uppspuni.“
Aðrar opinberar stofnanir hafa verið með sambærileg verkefni. Samgönguyfirvöld í London bjóða upp á ellefu mánaða launað starfsnám fyrir umsækjendur sem eru af BAME-uppruna (svartir, asískir og aðrir minnihlutahópar), fatlaðir eða af efnaminni bakgrunni. Breska neðri deildin, lávarðadeildin og Senedd-nefndin í Wales hafa unnið með Windsor Fellowship að starfsnámsverkefnum fyrir BAME-umsækjendur. Fjórir BAME-nemendur eiga að hefja störf hjá Senedd og fá þjálfun „í hjarta velskra stjórnmála“.
Að mati þeirra sem leggja áherslu á verðleikakerfi eru þessi dæmi ekki tilviljanir heldur merki um opinberan geira sem flokkar almenning í sífellt auknum mæli eftir kynþætti. Óánægjan er sérstaklega mikil meðal millistéttarfjölskyldna sem töldu að Bretland verðlaunaði enn fyrir dugnað, námsárangur, aga og metnað. Börn þeirra komast núna að því að húðlitur vegur þyngra en verðleikar áður en samkeppnin hefst.
Aðskilnaðarstefnan að verða hluti hins opinbera?
Þessi reiði og gremja eru orðin að pólitísku eldsneyti fyrir Reform UK, Restore Britain og víðtæka íhaldssama andstöðu við DEI-hugmyndafræði og aðskilnaði hvítra. Þeir benda á að venjulegir skattgreiðendur fjármagna ríki sem lítur í auknum mæli á hvíta karlmenn sem vandamál, hindranir eða sögulegan bagga. Að þeirra mati snýst deilan ekki lengur einfaldlega um vinstri og hægri, heldur um þá sem vilja að opinberar stofnanir komi jafnt fram við alla borgara og þá sem telja að tækifærum eigi að úthluta eftir kynþætti, kyni og hópauðkenna.
Flokkurinn Endurreisum Bretland segir starfsnámsverkefni ríkisendurskoðunarinnar sé fullkomið dæmi um „DEI-ríkið í smækkaðri mynd“ sem fjármagnað er af skattgreiðendum, er skrifræðislegt, fylgir aðskilnaði og er vafið inn í orðræðu um samkennd. Krafa flokksins er einföld: Afnemum aðskilnað eftir kynþætti og kyni, endurreisum starfshæfnismat og gefum öllum ungum Bretum jafnt tækifæri til opinberra tarfa sem fjármögnuð eru af skattfé.
Það kemur einkennilega fyrir sjónir að þurfa að minna eftirlitsstofnun með opinberum útgjöldum á að opinbert fé tilheyrir almenningi. Hún ætti ekki að fá að útiloka syni skattgreiðenda vegna þess að þeir passa ekki inn í hugmyndafræðilegan mall samkvæmt kröfulista.
Málið er að mati gagnrýnenda alvarleg viðvörun um þróunina í Bretlandi. Ef jafnræði verður ekki endurreist fljótlega mun aðskilnaðarstefnan hætta að vera tískufyrirbæri háskóla og stórfyrirtækja og verða – ef þau eru ekki orðin það nú þegar – stjórnkerfi breska ríkisins.