Eftirfarandi er viðtal við Þorgerði K. Gunnarsdóttur sem birtist í dag í The Guardian og Morgunblaðið sagði fyrst frá (í lausri þýðingu, svargrein kemur síðar):
Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir sakar andstæðinga um hræðsluáróður samhliða viðvörunum um rangupplýsingar og gervigreind
Utanríkisráðherra Íslands hefur sagt að hún óttist að landið standi frammi fyrir „Brexit-augnabliki“ í komandi þjóðaratkvæðagreiðslu um ESB innan um viðvaranir um rangupplýsingar, erlend afskipti og gervigreind.
Aðeins rúmir þrír mánuðir eru þar til Íslendingar greiða atkvæði um hvort halda eigi áfram aðildarviðræðum við ESB eða ekki, og fylgst er grannt með þróun mála í Washington, Moskvu og Brussel.
Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir sakaði einstaklinga og hópa innanlands sem utan um „hræðsluáróður“ og sagði Ísland verða fyrir rangupplýsingum og orðræðu sem tekin væri „beint úr leikbók Nigel Farage og Reform“.
Hún sagði að þjóðaratkvæðagreiðslan ætti á hættu að verða skotmark Rússlands og „aðila sem leitast við að hafa neikvæð áhrif á opinbera umræðu okkar“. Erlend afskipti og útbreiðsla rangupplýsinga gætu að lokum haft áhrif á niðurstöðuna, varaði ráðherrann við.
„Ég óttast að við munum standa frammi fyrir Brexit-augnabliki,“ sagði hún við Guardian. „Það væri, frá mínu sjónarhorni, frekar hættuleg leið vegna þess að … Brexit-sinnar komu fram með alls kyns lygar.“ Hún vísaði til umdeildra talna sem útgöngusinnar notuðu um hversu mikið fé Bretland sendi til ESB.
Þorgerður sagði að Brexit „ætti að vera dæmi um hvernig eigi ekki að reka kosningabaráttu“ fremur en eitthvað sem ætti að líkja eftir. „Ekkert af því sem þeir lofuðu hefur í raun verið framkvæmt eða orðið að veruleika,“ sagði hún.
Samsteypustjórn Íslands – skipuð vinstrisinnuðu flokkunum Samfylkingunni og Flokki fólksins, auk mið-hægri, Evrópusinnaða Viðreisnarflokks Þorgerðar – kom mörgum á óvart þegar hún tilkynnti í mars að þjóðaratkvæðagreiðslan um ESB yrði haldin 29. ágúst, eftir að áður hafði verið sagt að hún yrði ekki síðar en árið 2027.
Ákvörðunin var að hluta til knúin áfram af hótunum Bandaríkjanna, sem lengi hafa verið náinn bandamaður Íslands, um að ná næsta nágranna landsins, Grænlandi, með valdi.
Þorgerður sagði: „Fyrir okkur, frá mínu sjónarhorni, er alþjóðaskipanin sem studdi öryggi okkar og velmegun í áratugi undir alvarlegum þrýstingi. Heimurinn hefur breyst svo afgerandi, myndi ég segja, þannig að Grænland hefur auðvitað haft áhrif á ákvörðun okkar.“
Gömul bandalög væru að verða fyrir prófraun, sagði hún, og viðskipti væru notuð sem „pólitískt vopn“. „Maður kemur ekki fram við vin og bandamann eins og Grænland og Danmörku á þann hátt sem Bandaríkin gerðu í byrjun þessa árs.“
Hún fullyrti þó að samband Íslands við Bandaríkin væri áfram sterkt og að Ísland væri að víkka út bandalög sín. „Aðild Íslands að ESB stangast ekki á við góð samskipti við Bandaríkin. Annað útilokar ekki hitt.“
Þegar Íslendingar greiða atkvæði í þjóðaratkvæðagreiðslunni í ágúst verður ekki spurt hvort þeir vilji ganga í ESB eða ekki, heldur hvort þeir vilji að ríkisstjórnin hefji aftur aðildarviðræður við sambandið.
Landið sótti fyrst um aðild að ESB árið 2009 og árið eftir samþykkti ráðherraráðið að hefja aðildarviðræður, en árið 2013 dró íslenska ríkisstjórnin umsóknina til baka.
Ef Íslendingar kjósa já munu viðræðurnar hefjast á ný og ef samkomulag næst mun ríkisstjórnin halda aðra þjóðaratkvæðagreiðslu um hvort samþykkja eigi það.
Skoðanakannanir sýna að keppnin er hörð. Samkvæmt nýlegri könnun sem gerð var fyrir utanríkisráðuneytið voru 42% Íslendinga fylgjandi því að hefja aftur aðildarviðræður en 39% á móti.
Talsmenn ESB-aðildar líta á hana sem mikilvæga fyrir alþjóðlegt öryggi og tækifæri til betri samþættingar í Evrópu, á meðan andstæðingar vara við hugsanlegum áhrifum á sjávarútveg, landbúnað og fullveldi Íslands.
Sjómenn undirbúa flokkun afla síns af þorski og ufsa í Höfn í Hornafirði á Íslandi.
Sjávarútvegur, sem auk þess að vera ein stærsta útflutningsgrein landsins er djúpt rótgróinn í íslenskri menningu og sjálfsmynd, er sérstaklega tilfinningaþrungið umræðuefni.
Þorgerður hvatti íslenska kjósendur til að „mynda sér eigin skoðun“ og vera varkára varðandi heimildir sínar. Sumir stjórnmálaflokkar væru að dreifa rangupplýsingum með sama hætti og gagnrýnendur telja að Ukip hafi gert í aðdraganda Brexit-atkvæðagreiðslunnar í Bretlandi, sagði hún.
„Það er eins og þeir séu með leikbók Nigel Farage og Reform, og auðvitað er það áhyggjuefni,“ sagði hún.
Talsmaður Reform sagði: „Reform UK hefur engin tengsl við Ísland.“ Hann bætti við: „Við óskum þeim alls hins besta með að halda sig utan ESB.“
Ummæli Þorgerðar koma í kjölfar þess að forsætisráðherrann, Kristrún Frostadóttir, varaði við því að erlend áhrif á þjóðaratkvæðagreiðsluna yrðu „ekki liðin, hvort sem þau kæmu frá Evrópusambandinu, Kína, Rússlandi eða Bandaríkjunum“.
Forseti Íslands, Halla Tómasdóttir, varaði við hættum gervigreindar, sem hún sagði „geta samstundis framleitt efni sem virðist trúverðugt en er villandi, dreift óstaðfestum upplýsingum á ógnarhraða og haft áhrif á skoðanir okkar og líðan á hátt sem við erum ekki alltaf meðvituð um“.
Hafsteinn Einarsson, dósent við Háskóla Íslands sem sérhæfir sig í gervigreind, sagðist ekki telja Ísland í stakk búið til að upplýsa almenning skýrt um þjóðaratkvæðagreiðsluna. Hann hefur komist að því að gervigreindarlíkön svara oft vinsælum spurningum um þjóðaratkvæðagreiðsluna á íslensku með óáreiðanlegum heimildum, á meðan sífellt auðveldara sé fyrir fólk að fjöldaframleiða rangupplýsingar með gervigreind.
„Þetta er það sem ég hef áhyggjur af: að fólk sem leitar sér upplýsinga spyrji gervigreindarlíkanið sitt … um þjóðaratkvæðagreiðsluna og mál sem tengjast henni og fái síðan svar framsett fyrir sig og athugi kannski ekki einu sinni heimildirnar vegna þess að það treystir gervigreind, og svo taki margir þetta einfaldlega sem staðreynd,“ sagði Einarsson.