Oft er talað um kreppu sænska skólakerfisins eins og um einhverja ráðgátu sé að ræða. Stjórnmálamenn skipa nefndir til að rannsaka málið, opinberar stofnanir gefa út nýjar leiðir og sérfræðingar í menntamálum ræða um „áskoranir“, „inngildingu“ og „grunngildi samfélagsins“. Á sama tíma minnkar námsárangur, kennarar yfirgefa starfið og sífellt verður erfiðara að halda uppi aga í kennslustofum, ekki síst vegna þeirrar óábyrgu fjöldainnflytjendastefnu sem fylgt hefur verið. Jonas Andersson hjá sænska Samnytt, lýsir ástandinu.
Fyrir þá sem raunverulega hlusta á kennara virðist þessi þróun alls ekki dularfull. Þeir lýsa ekki aðeins skóla sem glímir við námsvanda. Þeir lýsa kerfi þar sem fullorðna fólkið hefur smám saman afsalað sér ábyrgðinni – og þar sem árásargirni, yfirgangur og ofbeldi er orðið hversdagsmatur.
Þegar sífellt stærri hluti innflytjendabarna og -ungmenna frá múslímskum löndum ber ekki virðingu fyrir konum, þá verður vandinn enn flóknari í sænska skólakerfinu, þar sem konur eru í miklum meirihluta meðal kennara og skólastjórnenda eins og því íslenska.
Kennarar eiga í dag ekki fyrst og fremst að miðla þekkingu. Þeir eiga að vera félagsráðgjafar, sálfræðingar, sáttasemjarar, skrifstofumenn, samhæfingaraðilar aðlögunar og jafnframt bera ábyrgð á sífellt stærri pakka af pólitískt skilgreindum gildum sem innleiða á í kennslunni. Jonas Andersson skrifar:
„Í Svíþjóð hafa komið upp nokkur áberandi mál þar sem kennarar hafa lent í lagalegum deilum eftir að hafa gripið inn í vegna óláta eða árásargjarnrar hegðunar nemenda. Skilaboðin til kennarastéttarinnar eru skýr – það getur verið áhættusamt að sýna vald og festu. Öruggast er oft að stíga til baka, bregðast við af lágstemmdri yfirvegun, fara varlega, fylla út eyðublöð og vona að ástandið lagist af sjálfu sér. Erfitt er að ímynda sér skaðlegri skilaboð í kennslustofu.
Á sama tíma heldur stór hluti hins opinbera Svíþjóðar áfram að tala um skólakreppuna eins og hún snúist fyrst og fremst um „fjármagn“ eða „kennsluaðferðir“.“
Um er að ræða það sem kallað er normgagnrýni, grunngildisskjöl, jafnréttisáætlanir, kynjafræðileg kennslufræði, femínisma, markmið um inngildingu, loftslagsaðgerðir og hinseginfræðslu, ásamt skrifræðisbákninu sem stækkar með hverju árinu. Að þau „grunngildi“ sem börnum eru innrætt byggist á sósíalískum grunni leikur enginn vafi á, að mati höfundar.
Drengir í hægriátt, stúlkur til vinstri
Sænskir drengir eru í dag pólitískt mun hægrisinnaðri en stúlkur. Það gæti verið ein af skýringunum á því að þeir fá lægri einkunnir í öllum greinum, þar á meðal í íþróttum. En ef til vill telst það eitt að standa sig vel í íþróttum vera merki um „hægriöfgastefnu“, sem hlýtur þá auðvitað að hafa neikvæð áhrif á einkunnirnar.
Á sama tíma standa margir kennarar frammi fyrir nemendum sem hafa varla fengið nokkurt uppeldi á heimilinu. Börnum sem hafa aldrei lært að bera grundvallarvirðingu fyrir fullorðnum. Nemendum sem öskra, hóta, kasta hlutum, trufla kennslu og í sumum tilvikum leggja kennara í einelti eða áreita þá.
Kennarar segja frá því að það sé orðið eðlilegt að þurfa að rjúfa kennslu til að bregðast við skapofsaköstum, átökum eða hreinum ofbeldisatvikum. Og að það að gera athugasemd við hegðun nemanda af öðrum uppruna en sænskum leiði nánast örugglega til ásakana um „rasisma“ eða „íslamófóbíu“, þar sem ætt eða klan stendur oft að baki nemandanum.
Samt er ætlast til þess að kennararnir haldi utan um bekkinn með bros á vör. Því ef kennari sýnir of mikla festu bíður næsta vandamál handan við hornið – kvartanir, rannsóknir og vinnuréttindamál.
Í Svíþjóð hafa komið upp mörg áberandi mál, þar sem kennarar hafa lent í lagalegum deilum eftir að hafa gripið inn í vegna óláta eða árásargjarnrar hegðunar nemenda. Skilaboðin til kennarastéttarinnar eru skýr – það er áhættusamt að beita valdi og festu. Öruggast er oft að stíga til baka, bregðast við af lágstemmdri yfirvegun, fara í varnarstöðu, gefa eftir, fylla út eyðublöð og vona að ástandið lagist. Erfitt er að ímynda sér skaðlegri skilaboð í kennslustofu.
Á sama tíma heldur stór hluti hins opinbera Svíþjóðar áfram að tala um skólakreppuna eins og hún snúist fyrst og fremst um „fjármagn“ eða „kennsluaðferðir“. Eins og enn ein endurskipulagningin eða enn fleiri stjórnsýsluverkefni muni leysa vandann. En raunveruleikinn er mun óþægilegri en svo.
Sænska tungumálið hverfur
Sænskir nemendur hafa ekki skyndilega orðið erfðafræðilega verr gefnir eftir tvær kynslóðir. Vissulega eru til staðar víðtækari menningarleg vandamál í dag – farsímar, samfélagsmiðlar, styttri einbeitingartími og menning þar sem fólk les minna og flettir meira. Það hefur að sjálfsögðu áhrif á börn og ungmenni. En það skýrir ekki allt hrunið.
Hið raunverulega viðkvæma umræðuefni er það sem nær aldrei má ræða opinberlega – að skólakerfi byggist á ákveðnum grundvallarforsendum af menningarlegum og félagslegum toga. Þetta krefst málskilnings, aga, trausts til kennarans og foreldra sem styðja við vald og ábyrgð skólans í stað þess að vinna gegn þeim. Þegar þessar grunnforsendur veikjast hefur það áhrif á allt kerfið.
Það kemur meðal annars fram í foreldraviðtölum. Kennarar segja frá því að samskipti við heimilin hafi í sumum tilvikum nánast hrunið vegna þess að foreldrarnir sjálfir kunna ekki sænsku. Jonas Andersson skrifar:
„Hver man ekki eftir hinni frægu yfirlýsingu Annie Lööf úr Miðflokknum (Centerpartiet), þegar hún sagðist geta hugsað sér að Svíþjóð tæki við 30–40 milljónum innflytjenda: „Allir tala sænsku.“ Það hlýtur að teljast eins konar met í dómgreindarleysi.“
Samtöl sem áður snerust um námsárangur nemenda, ábyrgð þeirra og framtíð hafa í mörgum tilvikum orðið að brotakenndum fundum þar sem jafnvel grunnupplýsingar komast ekki til skila. Hvernig á skóli að geta starfað þegar sameiginlegur mál- og menningargrundvöllur er að molna?
Þetta eru spurningar sem of lengi hafa verið grafnar undir innihaldslausum slagorðum um „jafntrétti allra manna“ og þeirri hugmynd að öll vandamál stafi í grunninn af félagslegum aðstæðum eða skorti á fjármagni.
Hver man ekki eftir hinni frægu yfirlýsingu Annie Lööf í sænska ríkissjónvarpinu SVT þegar hún sagðist geta hugsað sér að Svíþjóð tæki við 30–40 milljónum innflytjenda: „Allir tala sænsku.“ Það hlýtur að vera met í dómgreindarleysi.
Skólinn getur ekki starfað eðlilega ef fullorðna fólkið þorir ekki að vera fullorðið
En raunveruleikinn lætur pólitískar kenningar og hugmyndafræðilega óskhyggju ekki hafa áhrif á sig. Ef stórir hópar nemenda koma úr umhverfi þar sem menntun, agi eða tungumálakunnátta gegna öðru hlutverki en í sænsku skólakerfi hefur það augljóslega áhrif á bekkinn.
Ef skólar fyllast af nemendum sem þurfa umfangsmikinn stuðning, glíma við taugaþroska- og geðrænar raskanir eða hafa veika tungumálafærni, á sama tíma og vald og staða kennara eru markvisst veikt, þá hnignar allt skólaumhverfið:
„Á sama tíma hafa karlar nánast horfið úr skólunum. Í mörgum skólum geta nemendur gengið í gegnum mörg skólaár án þess að hafa einn einasta karlkennara. Það er ekki tilviljun. Skólakerfið hefur lengi mótast af femínískri hugmyndafræði þar sem hefðbundin karlmennska og karllegt vald hafa oft verið talin vandamál.“
Það ætti ekki að vera umdeilt að benda á þetta. Þetta er einfaldlega lýsing á veruleikanum. Og mitt í þessu standa kennararnir – fólk sem valdi starfið vegna áhuga á þekkingu, bókmenntum, sögu, stærðfræði eða náttúruvísindum, en neyðist nú oft til að verja mestum hluta orku sinnar í átakastjórnun, skrifræði og félagsleg vandamál.
Margir gefast einfaldlega upp. Og það sem er kannski sorglegast er að Svíar virðist enn ófærir um að draga þá augljósu ályktun að skóli getur ekki starfað eðlilega ef fullorðna fólkið þorir ekki lengur að vera fullorðið.
Hinn ósýnilegi karlmaður
Á sama tíma hafa karlar nánast horfið úr skólunum. Í mörgum skólum geta nemendur gengið árum saman án þess að hafa einn einasta karlkennara. Það er ekki tilviljun. Skólakerfið hefur lengi mótast af femínískri hugmyndafræði þar sem hefðbundin karlmennska og karllegt vald hafa oft verið talin vandamál.
Jafnframt hefur starfið fyllst af tilfinningamiðaðri uppeldisfræði, grunngildavinnu og félagslegri mótun, á meðan agi og regla hafa verið gerð tortryggileg. Margir karlar hafa einfaldlega horfið úr starfinu – eða sótt aldrei í það til að byrja með. Afleiðingarnar sjást skýrt, ekki síst hjá drengjum.
Þeir alast upp í skólaumhverfi þar sem karlleg fyrirmynd eða karllegt vald er nær fjarverandi, á sama tíma og margir skortir karlfyrirmyndir á heimilinu – eða í dægurmenningunni yfirleitt. Og þegar skólinn einkennist jafnframt af óreiðu, ótta við átök og hræðslu við að setja mörk, verður niðurstaðan nákvæmlega það samfélag sem við sjáum nú vaxa fram.
Engin siðmenning getur alið upp börnin sín með því að afnema aga, grafa undan valdi og ábyrgð og láta jafnframt eins og menning, tungumál og félagsleg samheldni skipti engu máli. Fyrr eða síðar byrjar slíkt kerfi að liðast í sundur. Það er það sem við sjáum gerast núna.
En raunveruleikinn hefur tilhneigingu til að leiðrétta hugmyndafræðilegar tilraunir. Og það sem lengi hefur verið tortryggt – karlmennska og karllegir eiginleikar (sem hafa aldrei verið „eitraðir“) – mun snúa aftur. Ekki vegna þess að einhver ákveði það, heldur vegna þess að samfélög þurfa á því að halda til þess að lifa af.