Ég átti nýlega langt samtal við yndislega “litla” (30 plús) frænku mína, sem hefur áhyggjur af gömlu freku frænku (yours truly) sinni í Ameríku, því henni finnst hún vera of “reið.” Sérstaklega vegna þess að gamla freka frænka hennar segir nastí hluti um fólk á samfélagsmiðlum. “Hugsarðu aldrei um hvernig fólki líður þegar þú segir (eitthvað kvikindislegt)?”
Uh, nei. Að vísu með þessum fyrirvara: Ég geri greinarmun á almannapersónum (“public persons”) og prívat persónum; margir Íslendingar, sérstaklega konur, eiga erfitt með að gera þennan greinarmun. Margir Íslendingar eru með ofnæmi fyrir ábyrgð, þeir álíta sig eiga rétt á að njóta þeirra kosta sem koma með frægð (eða ófrægð) en telja sig aldrei eiga að þurfa að taka afleiðingunum.
Mínar “kvikindislegu” athugasemdir eru um almannapersónur, ekki prívat einstaklinga. Og ég geri ekki athugasemdir í þeim tilgangi að særa fólk. En það er ekki sama um hvern maður er að tala. Ég myndi t.d. ekki gera athugasemdir um persónuleg mál almannaeinstaklinga (t.d. ef ég fengi vitneskju um þeirra einkamál, þeirra heilsu… myndi ekki segja orð um börnin þeirra. Undantekning frá undantekningunni er auðvitað þegar þeirra einkamál rata inn í almenna umræðu, sbr. Ásthildi Lóu Þórsdóttur). En þeir sem ákveða að fara í stjórnmál (eða leiklist/kvikmyndir/fjölmiðla) verða að taka því að um þá sé talað – illa eða vel. Og ég spái aldrei í hvort Hildi Björnsdóttur, HölluTómasdóttur eða Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur sé illt í tilfinningunum sínum.
Frænka mín benti réttilega á að gamla freka frænkan hennar er sjálf það sem hér í Bandaríkjunum er kallað “limited-purpose public figure” eða “takmörkuð almannapersóna.” Í lögfræði er talað um prívatpersónur og almannapersónur, en einnig “takmarkaðar almannapersónur.” Bandarískir dómstólar nota „þröngva/þrýsta sjálfum sér” prófið (“Thrust Themselves“ test) til að greina prívatpersónur frá þeim sem stíga sjálfviljugir inn í sviðsljósið. Maður getur verið talinn lögleg “takmörkuð almannapersóna” (public figure) ef maður:
1. Tekur sjálfviljugur þátt í umræðu um umdeild málefni (public controversy).
2. Reynir með ásetningi að hafa áhrif á niðurstöðu eða lausn þess máls.
Yup, það er ég. Enda fæ ég skilaboð eins og þessi:
á hverjum degi. Já, á Íslandi árið 2026 er ég kölluð “júða og Trump mella” fyrir að styðja tilverurétt Ísraels og fyrir að vera ekki Demókrati. En það er mál fyrir aðra grein.
“Ó guð minn góður! Finnst þér þetta ekki…?” spurði litla frænka. Auðvitað er það ekkert skemmtilegt. En svona athugasemdir segja auðvitað miklu meira um sendandann – sem er augljóslega viðbjóðslegur einstaklingur – en mig. En ég er líka alvön þeim. Þegar ég var 19 ára, að fara á fyrsta árið í lagadeild Heimskuvæðingarverksmiðju Íslands (HÍ), var ég smáskotin í einum skólafélaga mínum (og hann (JB🤭) í mér… held ég). Og hann bauð mér út… En það sem hann sagði við mig var e.t.v. ekki akkúrat það sem ung kona vill heyra… “mig langaði svo að kynnast þér, því ég hef aldrei heyrt jafn illa talað um nokkra manneskju og þig.”
Ég skildi ekki þá og hef í raun aldrei síðan skilið hvað ég hafði gert á þessum tíma – ég var nú bara 19 ára og hafði ekki sóst eftir, hvorki að vera forseti né borgarstjóri – til að eiga skilið versta umtal sem þessi ungi maður hafði heyrt “um nokkra manneskju.” Kannski þegar (ef) ég kemst að Gullna hliðinu bíður mín engill með útskýringu (ásamt poka af sokkunum sem hafa týnst í þurrkaranum í gegnum árin). En þangað til… eins og segir í ljóði skáldsins, whatever…
Íris Erlingsdóttir er fjölmiðlafræðingur
Um „takmarkaða opinbera persónu“
Í hinu tímamótafordæmi frá 1974, Gertz v. Robert Welch, Inc., skilgreindi Hæstiréttur Bandaríkjanna viðmiðin fyrir „takmarkaða opinbera persónu“ (limited-purpose public figure) og lýsti slíkum einstaklingum sem einkaaðilum sem hafa „sett sig sjálfir í fremstu víglínu tiltekinnar opinberrar deilu í þeim tilgangi að hafa áhrif á úrlausn þeirra mála sem um ræðir.“
Réttarstaða einstaklings ræður því hvaða sönnunarbyrði þarf að uppfylla til að vinna meiðyrðamál:
- Opinberir embættismenn eða opinberar persónur: Verða að sanna raunverulegan ásetning (Actual Malice) – að útgefandi hafi annaðhvort vísvitandi birt ósannindi eða sýnt af sér stórkostlegt gáleysi gagnvart sannleikanum.
- Einkaaðilar: Þurfa almennt aðeins að sanna vanrækslu (negligence), það er að útgefandi hafi ekki sýnt eðlilega aðgæslu, nema lög einstakra ríkja kveði á um annað.
„Setti sig sjálfur í sviðsljósið“ prófið
Dómstólar nota þetta viðmið til að greina á milli raunverulegra einkaaðila og þeirra sem stíga sjálfviljugir fram í opinbera umræðu. Einstaklingur getur talist opinber persóna í takmörkuðum tilgangi ef hann:
- Tekur sjálfviljugur þátt í opinberri deilu eða ágreiningi.
- Reynir markvisst að hafa áhrif á niðurstöðu eða úrlausn þess máls.