Kristiansen Nøland norskur prófessor.
Hröð uppbygging vindorku í Finnlandi hefur skapað vaxandi efnahagslegt vandamál fyrir framleiðendur. Það segir norski prófessorinn Jonas Kristiansen Nøland, sem varar við því að vindorkan eigi á hættu að missa allt markaðsvirði sitt innan tíu ára ef þróunin heldur áfram með sama hætti og nú. Jafnframt bendir hann á Svíþjóð – einkum norðurhluta landsins – sem dæmi um að sama vandamál sé þegar farið að koma þar fram.
Finnland hefur á undanförnum árum byggt upp vindorku á methraða. Framleiðslan hefur margfaldast frá lokum 2010-áratugarins og landið hefur oft verið nefnt sem fyrirmynd í grænum orkuskiptum. En samkvæmt Jonas Kristiansen Nøland, prófessor í orkuumbreytingum við Tækni- og náttúruvísindaháskóla Noregs, fylgir þessari velgengni lítt ræddur ókostur.
Í greiningu í sænska Viðskiptablaðinu/Affärsvärlden lýsir hann því, hvernig ört vaxandi vindorkuframleiðsla hefur þrýst raforkuverði svo mikið niður að markaðurinn sé orðinn sífellt óarðbærari fyrir framleiðendurna sjálfa. Þegar mikið blæs á sama tíma og eftirspurn er lítil myndast raforkuafgangur sem leiðir til þess að verð fellur niður í núll eða verður jafnvel neikvætt.
Metfjöldi klukkustunda með neikvætt raforkuverð
Samkvæmt Kristiansen Nøland var Finnland það land í Evrópu sem hafði flestar klukkustundir með neikvætt raforkuverð árið 2024. Samtals mældust yfir 700 klukkustundir þar sem raforkuverðið var undir núlli. Staðan felur í sér að framleiðendur þurfa í raun að greiða fyrir að koma raforku inn á kerfið, á meðan sumir raforkuneytendur fá greitt fyrir að nota rafmagn.
Svíþjóð skipar annað sæti á listanum yfir flestan fjölda klukkustunda með neikvætt raforkuverð. Á árinu voru verð undir núlli í 650 klukkustundir og klukkustundafjöldinn hefur aukist verulega eftir árið 2022 í kjölfar skjótrar uppbyggingar vindorku.
Prófessorinn telur að þetta sé skýrt dæmi um svokölluð mannæturáhrif (e. cannibalization effect) – að mikið magn vindorku þrýsti niður verðmæti eigin framleiðslu. Samkvæmt honum hefur markaðsvirði vindorkunnar í Finnlandi þegar helmingast frá árinu 2019.
Hann heldur því jafnframt fram að vindorkufyrirtækin hafi árið 2025 að jafnaði fengið mun lægra verð fyrir raforkuna en almennt markaðsverð. Samkvæmt Kristiansen Nøland nam greiðslan fyrir vindorku rúmlega helmingi af meðalverði á raforkumarkaði, sem samkvæmt útreikningum hans leiddi til milljarða taps fyrir geirann.
Ef fyrirhuguð uppbygging heldur áfram á sama hraða, á sama tíma og markaðsvirðið heldur áfram að lækka, á vindorkan samkvæmt prófessornum á hættu að verða í reynd „verðlaus“ um árið 2035.
Þróunin líkist náttúrulögmáli
Jonas Kristiansen Nøland vísar til alþjóðlegra rannsókna sem sýna að markaðsvirði vindorku hefur tilhneigingu til að lækka eftir því sem hlutfall hennar í raforkukerfinu eykst. Í Finnlandi hafi þessi lækkun að hans sögn verið sérstaklega mikil. Hann lýsir þróuninni sem nánast fyrirsjáanlegri og telur að núverandi orkustefna leggi allt of mikla áherslu á uppsett afl fremur en raunverulega efnahagslega arðsemi.
Samkvæmt prófessornum þarf eftirspurn eftir raforku að aukast verulega til að kerfið geti virkað til lengri tíma litið. Hann bendir þó á að raforkunotkun í Finnlandi sé enn minni en hún var fyrir um tveimur áratugum, þrátt fyrir mikla aukningu í raforkuframleiðslu.
Kristiansen Nøland telur einnig að margar þeirra lausna sem áður hafa verið kynntar til að takast á við sveiflur í vindorkuframleiðslu virki enn ekki í framkvæmd. Hann telur að rafhlöðugeymsla sé ófullnægjandi þar sem geymslutíminn sé of stuttur til að jafna út lengri tímabil með miklum sveiflum í vindorkuframleiðslu. Einnig hafi vetnisgeymsla reynst bæði dýr og óhagkvæm, þar sem mikið magn orku tapast í ferlinu. Sem dæmi nefnir hann að finnska vetnisverkefnið eTehdas hafi stöðvað starfsemi sína árið 2025 eftir slæma fjárhagslega afkomu.
Finnskir sérfræðingar: Eftirspurn eykst
Ekki eru þó allir sammála þessari svartsýnu mynd. Petteri Laaksonen, prófessor og rannsóknarstjóri á sviði orkuskipta við Tækniháskólann í Villmanstrand, er bjartsýnn á að markaðurinn muni aðlagast og heldur því fram að sú þróun sé þegar hafin, þótt hún sjáist ekki enn í tölunum.
Hann leggur áherslu á að iðnaðurinn í Finnlandi hafi orðið færari í að nýta sér mikinn verðmun á raforkumarkaði. Orkufyrirtæki nýti til dæmis tímabil með ódýru rafmagni til að framleiða og geyma varma sem síðan er notaður þegar verð hækkar. Laaksonen bendir einnig á að vindorkan hafi stuðlað að minni notkun kola, olíu og jarðgass í iðnaði og að kostnaður við nýja endurnýjanlega raforkuframleiðslu haldi áfram að lækka.
Samkvæmt honum myndi ekkert fyrirtæki halda áfram að fjárfesta í nýrri vindorku ef það sæi ekki möguleika á arðsemi til lengri tíma. Gagnrýnendur halda því hins vegar fram að arðsemin byggist á ríkisstuðningi og fjárhagslegum ráðstöfunum þar sem skattgreiðendur standi að baki áhættunni, en ekki á því að starfsemin sé arðbær og byggi á heilbrigðri viðskiptahugmynd.
Laaksonen bendir enn fremur á að ný gagnaver og önnur raforkufrek starfsemi muni auka eftirspurn eftir kolefnislausri raforku á komandi árum. Jafnframt hafi slík fyrirtæki oft samið um afar lágt raforkuverð, sem auki á arðsemisvandann, samhliða því að þau kalli eftir meiri raforku en hægt sé að framleiða og umfram allt flytja um dreifikerfið.
Svíþjóð nefnd sem næsta vandræðabarn
Jonas Kristiansen Nøland telur á sama tíma að þróunin í Finnlandi sé ekki einsdæmi. Þvert á móti lýsir hann landinu sem fyrirboða þess sem líklega muni einnig gerast í öðrum Norðurlöndum þar sem vindorka er hratt byggð upp.
Sérstaklega er Svíþjóð nefnd sem land þar sem vandamálin eru þegar orðin augljós. Það á einkum við um Norður-Svíþjóð, þar sem neikvætt raforkuverð hefur orðið sífellt algengara samhliða mikilli aukningu í vindorkuframleiðslu.
Búist er því við að sænska umræðan um framtíð vindorkunnar muni harðna enn frekar á næstu árum – ekki síst um þá spurningu hvernig hægt sé að samræma mikið magn veðurháðrar raforkuframleiðslu við langtíma arðsemi og stöðugleika raforkukerfisins.