Borgarar bókstafsloka- eftirsannleikssamfélaga eru eins og fiskar í vatni. Við skiljum ekki lúxus okkar lífshátta sem við gætum ekki lifað án.
Þegar breski rithöfundurinn Douglas Murray sagði fyrir ári síðan að það væri ekki endilega ráðlegt af Joe Rogan, vinsælasta hlaðvarpsstjórnanda heims, að gefa sófasérfræðingum vettvang til að kynna staðlausar og staðreyndalausar hugmyndir ásökuðu margir hann um elítisma. Murray hafði vísað til viðtala Rogans við tvo „sérfræðinga“ – annar þeirra „sjálfmenntaður áhugamaður um sögu” sem hélt því fram að Winston Churchill hefði verið „hið raunverulega illmenni“ í síðari heimsstyrjöldinni; hinn grínisti, þekktastur fyrir þindarlaust hatur á Ísrael, sem meðal meginstraumsfjölmiðla hefur gert hann að hæfum sérfræðingi í utanríkismálum.
Hlaðvarpsvistkerfið er svokallað eftirlæsis- eða bókstafslokasamfélag (post-literate), þar sem upplýsingum er ekki lengur miðlað í gegnum lestur og ritað mál. Viðmið Murrays um gamaldags starfshætti blaðamanna (nákvæmni og aga) eiga ekki heima í eftirlæsismenningunni, þar sem upplýsingar er miðlað í formi mynda og hljóðs, samtala og frásagna, en ekki hins ritaða orðs.
Sérfræðingar og sófasérfræðingar – ekki hvað heldur hvernig…
Bókstafslokasmenningin ræður ekki aðeins ríkjum í stafrænum fjölmiðlavistkerfum; hún hefur einnig yfirtekið helstu menntastofnanir heims. Munurinn á læsum og eftirlæsum samfélögum er gríðarlegur. Miðlun þekkingar í rituðu máli eykur nákvæmni upplýsinga, en meiri hætta er á mistökum í munnlegar túlkunum og frásögnum. Hljóð- og sjónræn frásagnamenning, sem skortir nákvæmni og varanleika skriflegra heimilda, ásamt áhugamennsku (stundum fúski) leiðir til þess að sannleikurinn verður illgreinanlegur.
Vandamálið með sófasérfræðinga á borð við þá sem Murray vísaði til er ekki endilega það sem þeir halda fram, heldur hvernig þeir komast að þeim niðurstöðum. Niðurstöður þeirra eru stundum í samræmi við raunveruleikann, en þeir komast þangað án þeirrar nákvæmni og aga sem tryggir áreiðanleika.
Til að komast að raun um hvað í heiminum er rétt og satt, notum við stigveldi aðferða. Einhver sem heldur að hann sé með krabbamein getur heimsótt grasalækni, en aðferð hans til að greina illkynja æxli er ekki jafn marktæk og aðferð sérfræðings í krabbameinslækningum. Þetta þýðir hvorki að krabbameinslæknirinn hafi alltaf rétt fyrir sér né að grasalæknirinn hafi alltaf rangt fyrir sér, heldur að verkfærin sem krabbameinslæknirinn notar við sína greiningu—blóðprufur og myndgreining—eru betri.
Háskólar: eftirlæsis- eftirsannleika samfélög
Sagnfræðingar nota annars stigs heimildir (ritaðar frásagnir af tímabilum), en einnig frumheimildir (handrit og samtíma frásagnir sjónarvotta) frá því tímabili sem þeir vilja rannsaka. Sá sem ekki notast við frumheimildir í sagnfræðirannsóknum getur ekki kallað sig sagnfræðing. Blaðamennska hefur einnig sína aðferð. Þótt ekki sé öll blaðamennska eins (skoðanagrein eins og þessi er ekki það sama og rannsóknarblaðamennska), væntir maður þess að blaðamenn sem skrifa fréttir af stríðsátökum eða náttúruhamförum geri það af vettvangi.
Í raungreinum eru kröfur um sönnunargögn stigskipaðar. Innsæi, stemning, skyggnilýsingar, opinberanir og hjátrú falla undir lágmarksviðmið ásættanlegra sannana. Rétt fyrir ofan þau viðmið eru tilvikarannsóknir og sögusagnir: „Vinkona mín sagðist hafa séð draug í gærkvöldi.“ Einu stigi ofar eru hóprannsóknir, samþætting annars stigs heimilda og greining samtímaskýrslna. Efst sitja slembiraðaðar samanburðarrannsóknir, frumrannsóknir byggðar á frumheimildum og rannsóknarblaðamennska unnin á vettvangi.
Menntastofnanir hafa hafnað raunhyggju fyrir póstmóderníska, eftirsannleika-heimsmynd (e: post truth: hlutlægar staðreyndir skipta minna máli í mótun almenningsálits en staðreyndir) sem, ásamt rómantík og bókstafstrúarbrögðum, hafnar því að komast megi að sannleikanum með gagnasöfnun og tilraunum. Rómantíkerar telja að finna megi sannleikann með tilfinningum og bókstafstrúarmenn með opinberun en póstmódernistar álíta sannleika alls ekki vera til. Í nýja fjölmiðlavistkerfinu, þar sem allir eru eftirlæsir, ægir þessum þremur sjónarhornum öllum saman.
Eins og fiskar í vatni
Árangurinn er markaðstorg hugmynda sem einkennist af tilfinningum og eftirsannleik, þar sem slökustu vinnubrögðin eru verðlaunuð. Leiðin út úr þessum ógöngum krefst ekki skírskotunar til yfirvalds eða sérfræðinga heldur aga, nákvæmni í formi ritaðs máls. Þó hlaðvörp og myndbönd geti verið skemmtileg, er nothæfi þeirra til miðlunar þekkingar takmarkað. Ritmál er enn áreiðanlegasta form upplýsingamiðlunar.
Borgarar nútímasamfélaga taka umhverfi sitt—rennandi vatn, rafmagn, internet, ofgnótt neysluvarnings, lyf og lífsnauðsynlegar skurðaðgerðir, allt afurðir raunhyggju, nákvæmni og frjálslynds kapítalisma—sem sjálfsagðan hlut Við erum eins og fiskar í vatni, skiljum ekki lúxus okkar lífshátta sem við gætum ekki lifað án. Við erum svo vön að geta notið þessara lífsgæða frjálslynds kapítalisma að gagnrýnendur þess sama kerfis treysta á ávexti þess til að fordæma og rífa það niður. Farsældin hefur getið af sér glóruleysi. Seyðið af því verður ekki sætt að súpa.
Íris Erlingsdóttir er fjölmiðlafræðingur