Samkvæmt nýjum lögum í Rúmeníu varðar það allt að tíu ára fangelsi að hafa uppi ummæli sem talin eru vera hatursorðræða. Gildir það um öll tjáningarform, ekki síst ummæli á Internet. Þúsundir Rúmena fóru út á götur Búkarest til að mótmæla þessari árás á tjáningarfrelsið í stærstu mótmælum í seinni tíð. Haturslögin eru nefnd „Vexler“ eftir stjórnmálamanninum sem kom þeim í gegn.
Á fimmtudagskvöld söfnuðust þúsundir manns saman í rúmensku höfuðborginni Búkarest til að mótmæla nýjum haturslögum sem rúmenska þingið hefur samþykkt. Mótmælin hófust við Piața Universității í miðbænum og héldu áfram að Piața Victoriei, þar sem stjórnarbyggingar eru staðsettar samkvæmt Antena 3.
Íhaldsflokkurinn Acțiunea Conservatoare leiddi mótmælin ásamt fullveldisflokknum AUR. Leiðtogi þess flokks er George Simion, sem bauð sig fram til forseta í kosningunum 2025 án þess að ná kjöri. Mótmælendur voru á öllum aldri og margir báru rúmenska fánann og hrópuðu slagorð eins og „Frelsi,“ „Niður með ritskoðun“ og „Lýðræði – ekki einræði.“
Umdeild lög
Nýju lögin, oft kölluð „Legea Vexler,“ þyngja refsingu fyrir hinar ýmsu tegundir hatursorðræðu og ná yfir öll tjáningarform og þá sérstaklega ummæli á netinu. Refsingarnar eru frá þremur mánuðum upp í tíu ára fangelsi eftir því um hvers konar glæp er að ræða: Til dæmis getur dreifing efnis sem skilgreint er sem rasista- eða gyðingahatur leitt til 1–5 ára fangelsis. Að stofna eða styðja fasista- eða rasistasamtök getur leitt til 3–10 ára fangelsi.
Mörg mannréttindasamtök hafa lýst áhyggjum af því að lögin séu ekki nægjanlega skýrt orðuð. Vara þau við því að það geti orðið erfitt að vita hvað megi segja, sérstaklega í pólitísku og/eða sögulegu samhengi.
Forsetinn reyndi að stöðva lögin
Í júlí 2025 reyndi Nicușor Dan forseti Rúmeníu að stöðva lögin með því að vísa þeim til stjórnlagadómstólsins. Hann hélt því fram að þau ógnuðu tjáningarfrelsinu og að hugtök eins og „fasismi“ og „öfgahyggja“ væru of óljóst skilgreind.
Dómstóllinn hafnaði beiðni hans. Í desember undirritaði forsetinn lögin, sem leiddi til mikillar gagnrýni bæði frá stjórnarandstöðunni og hluta hins borgaralega samfélags.
Höfuðboðskapur mótmælenda var að verja rúmenskra menningu og sögu. Mótmælin voru haldin á táknrænan hátt þann 15. janúar sem er afmælisdagur rúmenska þjóðskáldsins Mihai Eminescu. Claudiu Târziu, leiðtogi Acțiunea Conservatoare sagði:
„Þetta er árás á þjóðarvitund okkar og sögulegt minni.“
Margir þátttakendur lögðu áherslu á að málið sé ekki að verja hatur heldur að varðveita réttinn til tjáningarfrelsis – jafnvel um viðkvæm málefni. Margir höfðu áhyggjur af því að hægt sé að nota lögin til að þagga niður í gagnrýnendum stjórnvalda og ESB.
Snýst ekki um hægri eða vinstri
Mótmælin í Búkarest eru ein þau stærstu í seinni tíð. Lögreglan notaði táragas um stundarsakir gegn hópum sem köstuðu plastflöskum og snjóboltum. Engin alvarleg meiðsli voru tilkynnt.
Óánægja með lögin fer vaxandi sérstaklega meðal ungra og íhaldssamra hópa. Spurningar um tjáningarfrelsið, fullveldið og réttarríkið valda mestum ágreiningi í rúmenskum stjórnmálum um þessar mundir. Mótmælendurnir segja að þetta snúist ekki um hægri eða vinstri, heldur um grundvallarfrelsi og mannréttindi: Réttinn til að hugsa og tjá sig á frjálsan hátt í eigin landi.