Ríkisstjórn Svíþjóðar hefur ákveðið að innleiða rafræn skilríki með bæði andlitsmynd og fingraförum og kerfið á að taka gildi þegar á þessu ári. Gagnrýnendur vara við því að þetta gefi ríkinu tækifæri til að rekja og hafa eftirlit með borgurum á fordæmalausan hátt sem aldrei hefur verið til áður í sögu Svíþjóðar. Á sama tíma er kerfið beintengt nýju stafrænu auðkenningarkerfi ESB.
Svíþjóð undir stjórn Móderata tekur í ár afgerandi skref með innleiðingu stafrænna persónuskilríkja. Ríkisstjórnin hefur ákveðið að innleiða rafræn skilríki sem verða aðgengileg frá 1. desember 2026. Opinberlega er sagt að þetta snúist um öryggi og aðgengi en gagnrýnendur telja hins vegar að skilríkin feli í sér alvarlega skerðingu á einstaklingsfrelsi og persónuvernd, því ríkið eignist tæki til víðtæks eftirlits og stjórnunar á almenningi.
Skilríki með líffræðilegum gögnum
Rafræn skilríki ríkisins verða gefin út af lögreglunni og munu innihalda bæði andlitsmynd og fingraför. Börn frá níu ára aldri verða skráð í kerfið. Skilríkin verða notuð til að skrá sig inn í opinbera stafræna þjónustu sem gæti síðar orðið skilyrði fyrir samskipti við yfirvöld og stofnanir. Sænsk yfirvöld segja skilríkin nauðsynleg til að styrkja vörn gegn svikum og netárásum og gera lítið úr stafrænni útilokun. Í fréttatilkynningu sænsku ríkisstjórnarinnar segir:
„Að geta auðkennt sig á stafrænan hátt er orðinn eðlilegur hluti hins daglega lífs og þess vegna þarf fleiri valkosti ef þjónusta raskast, til dæmis við ofhleðsluárásir. Háar öryggiskröfur vinna gegn svikum og gera skipulagða glæpastarfsemi erfiðari. Rafræn skilríki ríkisins gefa einnig fleirum aðgang að þjónustu sem er mikilvæg fyrir samfélagið.“
Hluti af allsherjar eftirlitskerfi ESB
Nýju rafrænu skilríkin tengjast beint nýrri reglugerð ESB um stafræn auðkenni, þar sem öll aðildarríki eiga að innleiða sameiginlegt stafrænt auðkennisveski. Sænsku rafrænu skilríkin eiga að vera grunnurinn að þeirri lausn. Fyrrverandi framkvæmdastjóri ESB, Thierry Breton, sagði „að núna þegar við erum komin með stafrænt auðkennisveski, þá verðum við að setja eitthvað í það.“ Breton varð alræmdur fyrir ritskoðunarstörf sín innan ESB og hótaði meðal annars Elon Musk áður en hann ætlaði að taka viðtal við Donald Trump fyrir forsetakosningarnar 2024.
Gagnrýnendur segja að yfirlýsing Breton þýði að skilríkin eigi frá byrjun að virka sem grunnur sem síðar nær yfir sífellt fleiri aðgerðir allt frá peningagreiðslum til annarra persónulegra samskipta.
Alþjóðasérfræðingurinn Hans Erixon hefur lengi varað við því að rafræn skilríki séu skýrt brot á fyrri meginreglu um persónuvernd. Hann telur að ríkið sé að koma á kerfi sem síðar verði notað til að kortleggja, stjórna og til lengri tíma litið skilyrða aðgang einstaklingsins að samfélagslegri þjónustu. Erixon skrifaði:
„Við erum stödd í laumulegri umbreytingu þar sem vald er fært frá einstaklingnum yfir í miðlægt kerfi sem borgarar hafa enga raunverulega stjórn á.“
Hann bendir á hættuna á að rafræn skilríki verði í framtíðinni tengd stafrænum gjaldmiðlum og öðrum stjórntækjum, sem gerir það mögulegt að takmarka svigrúm fólks með því að ýta á takka.
Bretland víti til varnaðar
Þróunin í Bretlandi er víti til varnaðar. Þegar forsætisráðherrann Keir Starmer setti í gang undirbúning stafræna skilríkjakerfisins, þá mætti tillagan mikilli gagnrýni og reiði almennings. Milljónir Breta skrifuðu undir mótmælalista. Bæði lögfræðingar og stjórnmálamenn vöruðu við því að kerfið gæti orðið grunnur að alræðiseftirliti ríkisins.
Frumkvöðullinn Rob Moore skrifaði í viðvörunarfærslu:
„Stafræn skilríki hljóma notalega á yfirborðinu en þau eru fullkominn Trójuhestur fyrir yfirráð ríkisins.“
Andstaðan í Bretlandi er orðin svo sterk að það lítur út fyrir að tillaga Starmers verði felld.
Valkostur?
Sænska ríkisstjórnin leggur áherslu á að rafræn skilríki ríkisins eigi að vera valfrjáls. Gagnrýnendur spyrja, hvað valfrelsið þýði í reynd, ef yfirvöld, bankar og fyrirtæki krefjast slíkra skilríkja til að veita aðgang að þjónustu.
Hans Erixon segir að stafrænu skilríkin verði að lokum skylda og þá munu Svíar standa frammi fyrir sams konar alræðis eftirlitskerfi og er til staðar í Kína.