Íslendingar hafa lengi verið stoltir af menntakerfinu sínu. Við segjum að hér ríki jöfnuður, gott aðgengi og myndarleg fjárfesting. Og það er rétt: Ísland ver meðal hæstu fjárhæðar í Evrópu til menntamála, bæði sem hlutfall af landsframleiðslu og á hvern nemanda.
En staðreyndirnar úr alþjóðlegum samanburði eru óþægilegar. Þrátt fyrir mikla fjármuni eru íslenskir nemendur ekki í fremstu röð. Þeir eru ekki einu sinni nálægt henni.
Undir meðaltali í öllum greinum
Í PISA 2022 var Ísland undir OECD-meðaltali í stærðfræði, lesskilningi og náttúrufræði. Á meðal háútgjaldalanda Evrópu var Ísland neðst í hópnum.
Meðan Finnland, Danmörk og Svíþjóð halda stöðu sinni yfir meðaltali, situr Ísland eftir. Þetta er ekki spurning um smávægilegan mun. Lesskilningur íslenskra 15 ára nemenda hefur fallið úr 507 stigum árið 2000 niður í 436 stig árið 2022. Það jafngildir því að um eins árs nám hafi tapast.
Það er ekki tímabundið frávik. Það er kerfisbundin hnignun.
COVID er ekki afsökun
Það er freistandi að kenna faraldrinum um. En lækkunin hófst löngu áður en COVID kom til sögunnar. Árangur hefur dalað jafnt og þétt í meira en tvo áratugi.
Við erum því ekki að horfa á skammvinnt áfall. Við erum að horfa á langtímabil þar sem kerfið hefur ekki náð að tryggja grunnfærni nemenda á sama tíma og fjárframlög hafa aukist.
Ef aukið fjármagn eitt og sér ætti að leysa vandann, ætti Ísland að vera í fremstu röð. Það erum við ekki.
Jöfnuður er ekki nóg
Já, íslenska skólakerfið er tiltölulega jafnt. Ef eitthvað er, það er það svo jafnt fyrir konur að það hallar verulega á karlmenn. Félagslegur bakgrunnur skýrir minni mun á árangri hér en víða annars staðar. Það er jákvætt.
En jöfnuður í meðalmennsku er ekki markmið í sjálfu sér.
Ef allir standa jafnt – en undir meðaltali – þá höfum við ekki náð því sem skiptir máli: að byggja upp sterka færni, metnað og fræðilegan grunn sem stenst alþjóðlegan samanburð.
Hvert fer peningurinn?
Ísland ver um 6–7% af vergri landsframleiðslu til menntamála – meira en flest OECD-lönd. Útgjöld á hvern nemanda eru meðal þeirra hæstu í Evrópu.
Samt verðum við sífellt lengra á eftir.
Þá vaknar óhjákvæmilega pólitísk spurning: Erum við að forgangsraða rétt? Er fjármagninu beint í það sem skiptir mestu máli – grunnfærni í lestri, stærðfræði og náttúrufræði? Eða hefur kerfið orðið of þungt í stjórnsýslu og eyðir meira tíma í sjálft sig en að vinna störfin sem því er ætlað að vinna?
Það er ekki nóg að segja að við „leggjum mikið í menntun.“ Spurningin er: Af hverju skilar það ekki árangri?
Þögnin er hættuleg
Það sem er kannski mest áhyggjuefni er hversu lítil og varfærin opinber umræða hefur verið um þessa þróun. Þegar niðurstöður birtast er talað um „áskoranir“ og „tækifæri til umbóta.“ En sjaldan er viðurkennt að hér sé um langvarandi hnignun að ræða.
Menntun er undirstaða efnahagslegrar samkeppnishæfni, nýsköpunar og lýðræðislegrar þátttöku. Ef grunnfærni veikist, veikist samfélagið með.
Við getum ekki keypt okkur út úr vandanum með hærri fjárveitingum einum saman. Við þurfum skýr markmið, mælanlega ábyrgð og hugrekki til að endurskoða kerfið í heild.
Tími kominn að hætta sjálfsdekrinu
Íslendingar vilja gjarnan líta á sig sem framarlega þjóð í menntun. Gögnin segja annað.
Við borgum mest – en fáum minna en við ættum að gera.
Ef við ætlum að snúa þróuninni við þarf pólitískt hugrekki, faglega forystu og raunverulega umræðu um gæði, kröfur og árangur. Annars munum við halda áfram að verja sífellt meiri fjármunum í kerfi sem skilar sífellt minni árangri.
Það er ekki haldbær stefna.
Íris Erlingsdóttir fjölmiðlafræðingur tók saman stöðu menntunar á Íslandi sbr. gögn að neðan:
gögn: