Hinn mæti lögmaður Logi Kjartansson ritar vægast sagt athyglisverða grein í Morgunblaði dagsins undir fyrirsögninni Um lögmæti boðaðrar atkvæðagreiðslu vegna ESB. Í greininni lýsir hann stjórnarathöfnum ríkisstjórnarinnar varðandi aðildarumsókn Íslands að Evrópusambandinu og bendir meðal annars á að ekki verður gengið í sambandið að óbreyttri stjórnarskrá. Fer hann yfir stjórnskipunarlög Íslands og er niðurstaða hans sláandi en í lokaorðum greinarinnar segir orðrétt:
„Aðalvandinn sem Alþingi Íslendinga stendur frammi fyrir við afgreiðslu umgetinnar þingsályktunartillögu á næstu dögum hverfist ekki síst um virðingu fyrir því lögbundna skipulagi sem ráð er fyrir löngu gert að íslenska ríkið byggi á samkvæmt stjórnarskrá og öðrum landslögum, og; hvort Ísland geti talist lýðræðissamfélag og réttarríki í reynd – eða þá bara alls ekki.”
Þetta eru gríðarlega þung og mikilvæg orð. Lögmaðurinn talar hér um lögbundnar starfsskyldur ráðherra og annarra ráðamanna sem fara með framkvæmdavaldið. Það er ekki svo að um einhver léttvæg störf sé að ræða, þegar farið er með ríkisvald fullvalda ríkis, þess vegna eru stjórnskipunarlög eins og lög um stjórnarráðið, forsetaúrskurðir ásamt öðrum lögum látin marka vald viðkomandi ráðuneyta og ráðherra. Með lögum skal land byggja segir máltækið og þannig er það að framkvæmdavald er bundið lögum sem hvíla á grund stjórnarskrárinnar.
Logi Kjartansson, lögmaður.
Allt frá bankahruninu árið 2008, þar sem hart var tekist á um fullveldi og efnahagslegt sjálfstæði Íslands og kúga átti saklausa landsmenn til að greiða fyrir háskaleg ævintýri og skuldbindingar óreiðumanna, þá hefur lagalegt siðferði verið að ná áttum að nýju eftir fullkomlega lögleysu og vanvirðu við stjórnarfarslegt skipulag ríkisins. Nægir þar til dæmis að benda á að stjórnarskráin var brotin af þáverandi ríkisstjórn Jóhönnu Sigurðardóttur við ráðningu norsks manns í stöðu seðlabankastjóra Íslands en skýrt er tekið fram í stjórnlögum að viðkomandi verði að vera íslenskur ríkisborgari.
Ástandið er virkilega orðið slæmt, ef þingmenn sverja eið að stjórnarskránni en líta síðan á stjórnarskrána sem gamaldags helgiplagg sem ekki skipti í reynd neinu sérstöku máli í daglega starfi heldur sé aðeins upp á punt. Ef málið er svo alvarlegt, þá þarf þingið að íhuga sérstakt námskeið í stjórnarskránni fyrir alla nýliða þingsins, svo þeir skilji forsendur Íslandssögunnar og forsendur stjórnarskrárinnar sem sáttmála þjóðarinnar um hvernig stjórnsýslunni skuli hagað.
Grein Loga Kjartanssonar er bæði kærkomin, löngu tímabær og um leið mjög alvarleg ábending um hnignandi siðferði framkvæmdavalds og löggjafans; framkvæmdavaldinu leyfist með ypptum öxlum að sniðganga þann vandaða grundvöll stjórnarskrárinnar sem þjóðin ákvað á Þingvöllum þann 17. júní 1944.
Eitt er þó ljóst við lestur greinarinnar: Logi Kjartansson telur pólitískan hamagang utanríkisráðherrans með þingsályktunartillögunni hafa blindað vegferð hans þannig að ekki hafi verið gætt að framfylgja stjórnsýslulögum ríkisins. Það er einfaldlega ekki á borði utanríkisráðherrans að fara fram með svo veigamikið mál er varðar breytingu á sjálfri stjórnarskránni. Slík mál eru á borði forsætisráðherrans sem hefur lögskipað vald til slíks málflutnings: Logi Kjartansson skrifar:
„Að framangreindu virtu má ljóst vera að tilvitnuð þingsályktunartillaga utanríkisráðherra um boðaða þjóðaratkvæðagreiðslu varðandi Ísland og ESB, sbr. þskj. 835, svo og öll undangengin meðferð og framganga hennar varðandi viðræður um aðild Íslands eða stefnu þess að Evrópusambandinu mega þá þegar af framangreindum stjórnarfarsréttarlegum verkahringstakmörkum, og þar um leið valdþurrðarástæðum, teljast alvarlegu og umfangsmiklu ólögmætismarki brenndar. Að réttu lagi getur því m.a. umrædd þingsályktunartillaga utanríkisráðherra ekki komið til álita sem lögmæt réttargerð og grundvöllur þjóðaratkvæðagreiðslu. Hlýtur því Alþingi að bera að að vísa tillögunni umsvifalaust frá í ljósi gildandi þingskapalaga og stjórnarskrár lýðveldisins eða þá hafna samþykkt tillögunnar, fyrst utanríkisráðherra var á annað borð heimilað (ranglega) að leggja tillöguna fram.”
Enn fremur:
„Álítur Alþingi Íslendinga ráðherra og ríkisstjórn landsins bundna af stjórnarskrá og lögum í samræmi við þær frumskyldur sem í því sambandi hafa frá fornu fari verið viðurkenndar og gildandi taldar, eða er í lagi að leyfa hér það sem nánast mætti þá nefna stjórnarfarslegan anarkisma (ríkisvaldsvirkjað stjórnleysi) í jafnvel stærstu og afdrifaríkustu grundvallarmálefnum ríkisins og lýðveldisins Íslands og þá um leið vegna m.a. réttaröryggis einstaklinga og almennings hér?”
Verður fróðlegt að fylgjast með viðbrögðum Alþingis, hvort tillögunni verði vísað umsvifalaust frá í ljósi gildandi þingskapalaga og stjórnarskrár eins og Logi bendir á eða hvort komið verði með undanbrögð og lögfræðilega fimleika til að réttlæta hin ótrúlegu vinnubrögð að verið sé að brjóta stjórnarskrána.
Ábyrgð Kristrúnar Frostadóttur er heildstæð. Hún ber ábyrgð á því að aðrir ráðherrar starfi lögum samkvæmt og beri ekki upp ólögmætar tillögur á þingi. Logi Kjartansson bendir á að ekkert liggi fyrir um framsal valdsviðs forsætisráðuneytisins til utanríkisráðuneytisins og „efast megi um tilvist viðhlítandi réttarheimilda fyrir forsætisráðherra til þess að framselja vald sitt til annarra ráðherra í svo verulega veigamiklu og afdrifaríku grundvallarmálefni fyrir land og þjóð.”
Dómssagan er full af frásögum um eftirá hugmyndaflug til að búa til forsendur í tilraun til að réttlæta mistök, afglöp og jafnvel glæp framinn af ásetningi. Það yrði forsætisráðherranum til mikillar minnkunar reyndi hún slíkt og fengi eflaust margfalt fleiri gegn henni en sýndi sig nýlega í afstöðnum sveitastjórnarkosningum.
