Bandaríski sálfræðingurinn Josh Slocum skrifar grein á Disaffected Newsletter, þar sem hann tekur upp pólitískan klofning og útilokun vókliðsins á þeim sem eru annarrar skoðunar. Vókliðið velgir hvort öðru undir vængjum og sér til að mynda ósýnilega samstöðu kringum sig, þar sem fólk með aðrar skoðanir er ekki velkomið og útilokað á meðvitaðan hátt. Þetta er sönn saga frá Bandaríkjunum en gæti alveg eins verið frá Íslandi.
Þau eru alls staðar á Vesturlöndum í dag, einmana fólkið. Ég veit ekki í prósentum hversu mörg þau eru, en þau eru mörg og dreifð víða. Þau hringja í mig, þau skrifa mér. Þau senda mér einkaskilaboð og tölvupósta. Þau bóka klukkutíma ráðgjafatíma hjá mér, einmana fólkið. Þau eru karlar og konur, einhleyp og í samböndum, með börn og án. Þau eru gömul, miðaldra og ung. Sum eru samkynhneigð, flest gagnkynhneigð. Sum hafa alla tíð verið íhaldssöm, mörg eru fyrrverandi vinstrimenn og frjálslyndir sem sneru sér síðar að íhaldssemi eða miðjunni.
Þau eru svo einmana. Ég er líka einmana. Við erum öll einmana, á þann hátt sem við höfum ekki áður upplifað.
Hvaðan koma þau öll?
Janice býr í litlum, fallegum viktoríönskum bæ í norðurhluta Minnesota þar sem hún þorir ekki að versla á aðalgötunni. Það er ekki vegna þess að glæpir hafi aukist, að minnsta kosti ekki enn. Það er vegna þess að hver einasti búðargluggi er þakinn skiltum og veggspjöldum sem segja „FOKK ICE“, „FOKK TRUMP“, „NÝKOMNIR ERU NÁGRANNAR OKKAR.“
Janice þorir ekki að ganga inn í þessar búðir því hún hefur lært af reynslunni. Vinalegi maðurinn frá pósthúsinu sem stendur með henni í röð er líklegur til að byrja að tala um Trump eða „íhaldssöm frumstæð kvikindi“ og halda langa ræðu. Þegar hann áttar sig á því að Janice er ekki að taka undir með honum af fullum krafti snýst hann gegn henni, og gerir það hátt og snjallt á almannafæri.
Hann hefur verið „yfirtekinn“, en Janice ekki. Þess vegna er það þannig.
Mike býr á Nýja-Sjálandi og hefur ekki farið í veislu, samkomu, á bar eða í keiluhöll síðan fyrir „Covid.“ Engir vinir hans eru vinir hans lengur. Hann lét þess getið að hann væri andvígur stefnu forsætisráðherrans Jacindu Ardern, þessari brosandi en harðneskjulegu „umhyggju“ hennar og einræðislegum lokunum og tilraunum til þvingaðrar bólusetningar. Hann áttaði sig á því að Ardern væri siðsjúk. Það varð til þess að vinir hans „uppgötvuðu“ að Mike væri hinn hættulegi siðsjúklingur og þannig koma þeir fram við hann núna. Hvað gerir maður við hættulegan siðsjúkling? Maður heldur sig frá honum. Maður talar ekki við hann. Maður varar aðra hljóðlega við svo hann geti ekki eignast vini og fái ekki vinnu.
Það virkaði. Mike á enga vini og er óráðanlegur í vinnu.
Peter býr í Massachusetts en það er varla hægt að kalla það líf. Hann borgar reikningana sína, en fer ekki út úr húsi. Miðbærinn hans er eins og hjá Janice í Minnesota. Hann á heldur enga vini, því allir sem sögðust elska hann hurfu hljóðlega. Þeir hættu að svara skilaboðum, fjarlægðu hann sem vin á Facebook. Eftir að mágkona hans birti færslu um hann opinberlega á samfélagsmiðlum, með skjáskotum af einkasamtali þar sem hann útskýrði hvers vegna hann kaus repúblikana, réðust „ástvinir“ hans á hann á netinu eins og froðufellandi naut á nautabana.
Ég bý í Vermont. Saga mín er sú sama og þeirra sem ég hef sagt frá. Þegar ég var yngri var ég miðpunktur veislunnar. Það var gaman að skemmta í partýjum og á skemmtistöðum, halda sal fullum af vinum og sjá hversu mikið ég gat fengið fólk til að hlæja. Að fá aðra til að hlæja er fyrir mér jafn skemmtilegt og ég held að það sé fyrir þá. Það gleður mig að fá þig til að springa úr hlátri, og þess vegna hlæ ég með þér. Hlátur er ekki skemmtilegur nema hann sé sameiginlegur.
Á þeim tíma var ég alkóhólisti og frjálslyndur, og það gerði það auðvelt að vera miðpunktur veislunnar. Ég var í „skemmtilega hópnum“; ég var engin ógn. Brandararnir mínir mærðu skoðanir fólksins í kringum mig. Auðvelt. Já, þegar ég hætti að drekka og byrjaði að lifa lífi mínu eins og þroskaður maður var það skynsamleg ákvörðun. Hún var löngu tímabær og ég sé ekki eftir breytingunni.
En það er ekki bara vegna þess að ég hætti að vera sídrykkjumaður sem ég umgengst ekki fólk lengur. Það er vegna þess sem hefur gerst í samfélagi okkar. Rétt áður en ég skrifaði þetta talaði ég við viðskiptavin á ráðgjafatíma, mann á sjötugsaldri. Hann er fyrrverandi lögreglumaður, hefur verið giftur tvisvar, einu sinni konu með alvarlega persónuleikaröskun og nú yndislegri konu sem hann býr með úti á landi.
„Nei, ég hef aldrei séð neitt þessu líkt á ævinni í Bandaríkjunum,“ sagði hann þegar ég spurði hvort hann gæti munað eftir öðru tímabili þar sem beinlínis geðveiki réði ríkjum. Þegar meira en helmingur landsins er svo fjarlægur raunveruleikanum að fólk trúir algjörlega röngum hlutum og nánast engu sem er sannarlega rétt.
„Nei,“ sagði hann.
Ég fer aðeins út úr húsi þegar ég þarf nauðsynlega að ná í vistir og reyni að gera það ekki oftar en einu sinni í viku. Fólk sem þekkti mig áður en ég var stimplaður sem félagslegt og pólitískt smitefni hefði kallað mig félagslyndan úthverfan mann. Nú horfi ég niður þegar ég er á almannafæri, horfi um þrjá metra fram fyrir mig til að passa að rekast ekki á neinn. Ég forðast augnsamband svo ég þurfi ekki að sjá dauð augu, fjandskap eða tortryggni. Ég bið í hljóði að enginn tali við mig og að ég komist út úr búðinni áður en einhver byrjar að tala um „nýkomna“, „Trump“ eða „trans börnin“ sín.
Ef þú heldur að ég sé að ýkja, þá er ég það ekki. Allt þetta og meira hefur komið fyrir mig á almannafæri, og oftar en einu sinni. Einmana fólkið eins og ég líður eins og draugum og hreyfir sig um heiminn eins og draugar. Það er ekki þægilegt að vera gegnsær og léttur eins og þoka, en það er öruggara.
Hvar á það heima?
Einmana fólkið á hvergi heima. Við eigum ekki heima við þakkargjörðarborð fjölskyldunnar því við erum talin kúgandi. Við eigum ekki heima í vinnunni (mörgum okkar hefurverið ýtt út eða rekin með óbeinum hætti). Við eigum ekki heima í háskóladeildunum sem við vinnum í og fyrir árslok verður okkur líklega ýtt út þaðan líka.
Við eigum hvergi heima. Við erum ekki raunverulegt fólk. Landar okkar líta ekki á okkur sem sína eigin; við eigum ekki skilið að lifa án þess að vera fyrirlitin, útskúfuð, áreitt og gerð að lifandi skotmörkum. Jafnvel þótt við sleppum við verstu refsingarnar eins og líkamsárásir eða uppsagnir hefur virðing okkar og þátttaka í samfélaginu verið tekin af okkur.
Við stoppum í sokkana okkar á kvöldin þegar enginn er nálægt, sitjum hjá andlitinu sem við geymum í krukku við hurðina.