Norræna landið hefur breyst í „transalræði“ sem gerir íbúana óttaslegna um afkomu barna sinna
Íslensk lög viðurkenna einnig kynbreytingar erlendra gesta. Árið 2025 kom „trans flóttamaður“ frá Bandaríkjunum til Íslands og reyndi að sækja um hæli. „Alexandra“ („heimavinnandi móðir“) sagðist vera á flótta undan and-trans ofsóknum í Minnesota. Umsókn hans var hafnað. Eftir að lögregla sagði honum að leita til bandaríska sendiráðsins á Íslandi sagði talsmaður hans að það væri eins og að „vísa afgönskum konum aftur til Talíbana“.
Julie Bindel segir frá fyrri ferðum til Íslands til að halda fyrirlestra á ráðstefnum um ofbeldi karla, sem skipulagðar voru af Stígamótum, þekktum kvennasamtökum. En þegar hún reyndi að hafa samband við gamla vini í femínískum hreyfingum var henni annað hvort ekki svarað eða hún fékk að heyra yfirlestrarfyrirlestur um „inngildingu“ og „trans réttindi“. Jafnvel harðlínufemínistar hafa gefist upp – þar á meðal þeir sem áður þorðu að takast á við melludólga og klámiðnað. Bindel skrifr áfram:
– Árið 2020 söng lesbíska söngvaskáldið Iva Marín Adrichem í íslensku undankeppni Eurovision. Hún fæddist blind og hafði verið valin, sem þekktur Íslendingur, í kynningarmyndband Ferðamálastofu til að hvetja fleiri fatlaða ferðamenn til að heimsækja landið.
„Mér var hent út úr myndbandinu vegna þess að einhver gerði veður út af skoðunum mínum á kynjamálum,“ segir hún við mig þegar við snæðum saman í Reykjavík, „í kaldhæðni, í nafni fjölbreytileika og inngildingar.“
Trans-stefnan breiðist út frá elítunni: bæði biskup Íslands og rektor Listaháskóla Íslands hafa talað stolt um að vera mæður „trans barna“.
Yfirmaður kynleiðréttingarlækninga á Landspítalanum er Asa Radix, frá Kanada sem býr á Íslandi og var skipuð árið 2025. Radix er einnig forseti WPATH, Alþjóðasamtaka fagfólks í trans heilbrigðisþjónustu. WPATH var afhjúpað af rannsóknarblaðamönnum sem hópur aðgerðarsinna í trans réttindum, þar sem starfshættir vekja alvarlegar spurningar um eðli staðfestandi meðferðar og vísindalegan grunn leiðbeininga samtakanna.
Orðspor Íslands í trans heilbrigðisþjónustu er talið fyrirmynd af öðrum löndum sem hafa sjálfsskilgreiningarlög eða íhuga að innleiða þau. Árið 2025 ferðaðist Mary Butler, aðstoðarheilbrigðisráðherra Írlands með ábyrgð á geðheilbrigði, til Íslands til að taka þátt í „þekkingarskipta“ verkefni á vegum íslenska heilbrigðisráðuneytisins. Írska sendinefndin hitti bæði sérfræðinga og einstaklinga með „upplifða reynslu“ af kynbundinni heilbrigðisþjónustu. Markmið heimsóknarinnar var að móta nýtt kerfi fyrir slíka þjónustu á Írlandi.
Íslenski þjóðfáninn er sagður víkja hratt fyrir „framfarafánanum“ – á kirkjum, skólum, opinberum byggingum og lögreglustöðvum. Að regnbogar málaðir á götur séu orðnir algeng sjón, jafnvel í smáum þorpum með færri en 200 íbúa, bendir til eins konar trúarlegs umbreytingarskeiðs: kenningar póstmódernískra fræðimanna eins og Michel Foucault og Judith Butler hafi tekið við af kenningum Jesú Krists.
Biskupsritari: Það eru ekki bara tvö kyn, karl og kona
Höfuðstöðvar biskups Íslands eru í sérhönnuðu húsi í miðborg Reykjavíkur. Ég banka óvænt upp á, í von um að hitta Guðrúnu Karls Helgudóttur, sem hefur verið hávær í stuðningi við eigið trans barn og skuldbindingu sína við LGBT samfélagið. Kirkjan stóð eitt sinn fyrir auglýsingaherferð með trans Jesú Kristi, með brjóstum, á strætisvögnum Reykjavíkur.
Helgudóttir er ekki viðstödd, en ritari hennar, Eva Björk Valdimarsdóttir, býður mér inn í rými sem er ríkulega skreytt með regnboga-, framfara- og trans fánum, auk skrautmuna af drag listamanninum RuPaul. Valdimarsdóttir er „mikill aðdáandi“ Drag Race.
Þegar ég spyr hvernig íslenska kirkjan varð svona upptekin af inngildingu LGBT fólks útskýrir hún að bæði fyrri biskup og kirkjan hafi haft slæmt orðspor vegna þess að hafa áður neitað lesbíum og hommum um hjónabandsrétt og vilji nú bæta fyrir það. Hún segir að Biblían, rétt lesin, fordæmi ekki samkynhneigð pör og að það sé ekki vilji Guðs að neita fólki sem elskar hvort annað að giftast. „Guð mismunar ekki,“ segir hún.
Næst spyr ég um vernd barna – til dæmis ef maður sem skilgreinir sig sem trans konu færi með börnum í kirkjuferð. Myndi hann þá gista í svefnaðstöðu stúlkna? „Þetta fólk er gilt og sjálfsmynd þeirra er gild,“ segir hún. Hún vísar aftur til Biblíunnar og þess sem Jesús sagði: „Hann stóð sérstaklega með jaðarsettum hópum.“
Ég spyr hvort Guð geri nokkurn tíma mistök og hvort barn geti fæðst í röngum líkama. Áður en hún svarar vill hún taka fram að þetta sé hennar persónulega skoðun. „Það eru ekki bara tvö kyn, karl og kona. Það er ekki svo einfalt.“
Hvernig virkar það þá fyrir börn sem vilja fara í læknisfræðilega meðferð? „Þau fara á langan biðlista og hitta svo sérfræðinga. Ég tel ekki að kirkjan eigi að taka ákvarðanir fyrir þau.“
Á þessum tímapunkti biður Valdimarsdóttir um að fá að tala sem einstaklingur, ekki sem ritari biskups. Hún segir að trans konur séu jafn traustar og líffræðilegar konur og að sumir séu „einhvers staðar á milli“ karls og konu.
Ég spyr: getur barn fæðst í „röngum líkama“? „Ætti það barn þá ekki að lifa?“ svarar hún. „Og er þetta barn ekki fullkomið eins og það er, líka í huga sínum og anda, í því sem það segir sig vera?“
Faðir í málaferlum við yfirvöld sem útiloka hann vegna skoðana í transmálum
Faðirinn Alexandre Da Rocha, búsettur í Reykjavík, hittir mig yfir kaffibolla til að ræða ágreining sinn við fyrrverandi maka um son þeirra. Þegar barnið kom heim úr skóla og sagðist vilja vera stelpa og móðirin staðfesti það, gerði Da Rocha ljóst að hann væri ósammála. Málið fór því fyrir fjölskyldudómstól. Í nóvember síðastliðnum var úrskurðað að móðirin hefði eitt forræði, en áður höfðu þau deilt því.
„Í dóminum kom skýrt fram að ég er góður faðir, góður foreldri, og það var engin vafi um það. Ég er viss um að þetta er vegna þess að ég neitaði að staðfesta son minn sem stelpu,“ segir Da Rocha.
Lögfræðingur hans, Hilmar Garðars Þorsteinsson, segir að vandinn í slíkum málum sé að stöðva ferlið áður en börnum eru ávísaðir kynþroskablokkarar.
„Þetta er nánast alltaf staðfest af kennurum, til dæmis, og síðan er mælt með kynþroskablokkum um 11 eða 12 ára aldur,“ segir hann. „Ég veit ekki nákvæma tölu, en ég held að það séu um 100 börn undir 18 ára sem eru í slíku ferli.“
Konur biðja aldrei um sameiginlegar sturtur með karlmönnum
Næsta morgun fer ég í Laugardalslaug, eina af mörgum sundlaugum borgarinnar. Sund er nánast heilagt fyrir Íslendinga og stór hluti menningar þeirra. Reglurnar eru strangar: þú mátt ekki fara í laugina fyrr en þú hefur þvegið þig vandlega. Á veggjunum eru myndir sem sýna hvernig á að þvo handakrika og kynfæri. Hvernig virkar þetta þegar „trans konur“ nota kvennaklefa, velti ég fyrir mér?
Eftir að hafa útskýrt tilgang heimsóknar minnar tala ég við ungan starfsmann. „Eruð þið með kynjaskipta sameiginlega sturtuaðstöðu?“ spyr ég. „Já,“ svarar hann, „það eru kvennasturtur og karlasturtur.“
„En ef ég segðist vera trans maður, mætti ég þá fara í karlasturtuna?“ Kvenkyns samstarfsmaður hans svarar: „Sameiginlegar sturtur eru ekki kynskiptar, en þú getur beðið um einkaklefa ef þú vilt.“
Ég bið um skýringu: „Eru þá engar kynjaskiptar aðstæður?“ Spurningin vekur furðu. Ég reyni aftur: „Biðja konur einhvern tímann um blandaðar aðstæður?“
„Nei,“ er svarið.
Ina Steinke hefur ferðast langa leið til að hitta mig. Hún kynntist Kristinssyni og öðrum sem tjá sig því henni er illa við þá hugmynd að tjáningarfrelsi sé í hættu. Eftir heimsóknina í sundlaugina virðist hún reið.
„Það er ekki einu sinni viðvörun,“ segir hún. „Að eiga á hættu á að sjá nakinn mann í kvennasturtum er nýr veruleiki. Í okkar menningu er ekkert mál að vera nakin fyrir framan aðrar konur, það er hluti af arfleifð okkar. Kynferðisbrot eru heldur ekkert ný á Íslandi, en nú getum við ekki kvartað yfir nakta manninum; við getum ekki bent á kyn þess sem nauðgar þér.“
Síðasta stopp mitt áður en ég yfirgef Reykjavík er á kosningafundi þar sem Ari Edwald, frambjóðandi Miðflokksins, á að halda ræðu. Í spurningatíma spyr ég hvað hann myndi gera til að stöðva innleiðingu kynjahugmyndafræði í skólum.
Skólinn ætti ekki að vera vettvangur innrætingar, svarar hann, og bætir við að umdeildar hugmyndir úr félagsfræði og hinsegin fræðum eigi ekki að kenna sem staðreyndir. Ef hann verður kjörinn muni hann vinna að því að stöðva þetta.
Með aðstoð lögfræðinga undirbúa LGB samtökin á Íslandi lagalegar leiðir til að mótmæla þessari þróun gagnvart íslenskum ungmennum. Einnig er verið að skoða hvernig hægt sé að snúa við svokallaðri „umbreytingarmeðferðarlöggjöf“, sem gæti gert ráðgjafa refsiverða ef þeir staðfesta ekki barn sem skilgreinir sig sem trans.
Da Rocha, faðirinn sem reynir að koma í veg fyrir að barnið hans fari óafturkræfa leið, hefur áfrýjað dómi sem svipti hann sameiginlegu forræði. „Ef hann ákveður að vera samkynhneigður þegar hann verður eldri, þá er það í lagi,“ segir hann, „en að gera eitthvað sem ekki er hægt að snúa við væri hræðilegt fyrir hann.“
Á meðan bíður Eldur Smári Kristinsson eftir framvindu í sakamáli sínu. Ég fylgi honum á lögreglustöðina í Reykjavík.
233A grein hegningarlaga bannar háð, rógburð og hatur gagnvart vernduðum hópum, í þessu tilviki fólki sem skilgreinir sig sem trans. Á meðan hann bíður segir hann: „Ég ber nú lagatimpilinn ‘grunaður glæpamaður’.“
„Við höfum verið að leita að þér,“ segir lögreglukona þegar hún birtist loks. „Þú þarft að koma aftur og fara í yfirheyrslu vegna annars brots á föstudaginn.“