Þannig hljóðar fyrirsögn á grein sem Eldur Smári Kristinsson skrifar á Facebook, þar sem hann gerir samanburð á tveimur dómum í svipuðum málum annars vegar í Ástralíu og hins vegar á Íslandi vegna forræði foreldra yfir barni sínu, þar sem móðirin vill breyta kyni barnsins en faðirinn bíða, þar til barnið verði fullorðið og hefur meira vit á málunum. Í Ástralíu fékk faðirinn forræði yfir barninu – á Íslandi móðurin. Helga Dögg Sverrisdóttir hefur einnig skrifað um ástralska dóminn.
Eldur skrifar að heildarniðurstaðan endurspegli ólíkar menningar- og lagalegar áherslur: „Íslenski dómurinn styður barnarétt til kynræns sjálfræðis og viðurkenningu, en ástralski er varfærnari og vísindamiðaður, með áherslu á vernd gegn áhættu.”
Eldur Smári Kristinsson skrifar:
Undanfarin ár hefur umræða um margvísleg málefni líðandi stundar orðið fyrir mjög mikilli skautun. Það á ekki síst um svokallað transferli barna og bábiljum sem er haldið sérstaklega að viðkvæmum börnum sem glíma við taugaþroskaraskanir og fjölþættan geðrænan vanda.
Oft eru þetta börn foreldra úr efri lögum samfélagsins sem hefur gert umræðu um þessi málefni sérstaklega erfitt fyrir hér á landi.
Undir lok síðasta árs féll dómur í forsjármáli þar sem faðir var sviptur sameiginlegri forsjá yfir syni sínum sem móðir, Samtökin ‘78 og fleiri úr nærumhverfi vilja meina að sé stúlka.
Síðasta vor féll dómur í nauðalíku máli í Ástralíu akkúrat á hinn veginn.
Ég tek það fram að ég er ekki löglærður, en ég er, Guði sé lof, af kynslóð íslenskra karla sem fékk að læra að lesa sér til gagns, og þroska gagnrýna hugsun.
Báðir dómar snúast um forsjárdeilu foreldra yfir barni (fætt 2014 í íslenska dómnum, 2013 í ástralska) sem skilgreinir sig sem trans-stúlku (fæðingarkyn karlkyns), þar sem djúpstæður ágreiningur um kynvitund er lykilatriði.
Móðir styður transferli og viðurkenningu í báðum tilfellum, en faðir er varkárari og andvígur skyndilausnum eða læknismeðferðum sem teljast ógagnreyndar meðferðir.
Bæði börnin glíma við geðrænar áskoranir (einhverfu og ADHD í íslenska, kvíða og taugaþroskaröskun í ástralska).
Dómar byggja á bestu hagsmunum barnsins, en niðurstöður og rökstuðningur eru verulega ólíkir.
Helstu misræmi eru eftirfarandi:
1. Niðurstaða um forsjá og búsetu:
- Íslenski dómurinn veitir móður fulla forsjá og lögheimili barnsins hjá henni, með föður sem umgengnisforeldri (aðra hvora helgi, frí og sumarleyfi).
- Ástralski dómurinn veitir föður fulla forsjá og lögheimili hjá honum, með móður sem umgengnisforeldri (svipað fyrirkomulag með umgengni).
- Misræmi: Íslenski dómurinn leggur áherslu á stöðugleika hjá móður (sem styður kynvitund barnsins), en ástralski leggur áherslu á vernd gegn áhættu frá móður (sem ýtir undir undir transferli og virðist vera á undan barninu í ferlinu). Báðar mæður eiga þetta sameiginlegt, því áhyggjur af þessu í fari íslensku móðurinnar kemur fram í dómsorði.
2. Afstaða til kynvitundar barnsins:
- Íslenski dómurinn leggur þunga áherslu á rétt barnsins til að skilgreina kyn sitt (vísað til laga um kynrænt sjálfræði), gagnrýnir föður fyrir að viðurkenna ekki kynvitundina (sem veldur togstreitu) og styður nálgun móður sem samræmist vilja barnsins.
- Ástralski dómurinn hafnar greiningu á kynóþægindum sem óáreiðanlegri (undir áhrifum móður og umhverfis), telur kynvitund barnsins flæðandi/tilraunakennda og hafnar læknismeðferð (t.d. hormónablokkara) vegna áhættu (vísað til Cass-skýrslunnar um óvissu um varanleika og skaða eins og ófrjósemi, beinþynningu).
- Misræmi: Íslenski styður viðurkenningu og stuðning við trans-vitund barnsins sem eflandi og fyrirbyggjandi fyrir geðheilsu, en ástralski sér slíkan stuðning (sérstaklega læknislegan) sem áhættusaman og áhrifum móður sé um að kenna.
3. Þungavikt vilja barnsins
- Íslenski dómurinn veitir vilja barnsins (11 ára) töluverða þyngd, einkum ósk um viðurkenningu á kynvitund og skemmri umgengni við föður (vegna togstreitu).
- Ástralski dómurinn veitir vilja barnsins (10-12 ára) litla þyngd, telur hann óþroskaðan og undir áhrifum móður (ekki “Gillick-competent” fyrir læknislegum ákvörðunum).
- Misræmi: Íslenski telur viljann staðfastan og vegur hann þungt gegn föður, en ástralski lítur á hann sem óáreiðanlegan og vegur áhættu móður þyngra.
4. Rökstuðningur um samstarf foreldra:
- Íslenski dómurinn hafnar sameiginlegri forsjá vegna djúpstæðs ágreinings (sérstaklega um kynvitund), vantrausts og skorts á samvinnu, sem skaðar barnið (togstreita við föður).
- Ástralski dómurinn hafnar sameiginlegri forsjá vegna skorts á samvinnu, en leggur áherslu á “enmeshment” (ofnáið samband) móður við barnið og hennar einhliða þrýsting á transferli sem skaðlegan.
- Misræmi: Íslenski gagnrýnir föður fyrir stífni varðandi kynvitund (sem veldur togstreitu), en ástralski gagnrýnir móður fyrir að ýta undir transferli (sem veldur skaða og einangrun).
5. Meðhöndlun sérfræðiálita og áhættu:
- Íslenski dómurinn styðst við innlenda matsgerð (sálfræðing) sem telur báða foreldra hæfa en mælir með viðurkenningu kynvitundar sem verndandi fyrir geðheilsu; hafnar ásökunum um ofbeldi og estrogel-notkun.
- Ástralski dómurinn styðst við fjölmarga sérfræðinga og Cass-skýrsluna (UK-rannsókn) sem varar við veikum vísindalegum grundvelli transferli barna, áhættu á varanlegum skaða og þörf fyrir heildræna (biopsychosocial) nálgun.
- Misræmi: Íslenski leggur minni áherslu á læknislega áhættu og meiri á tilfinningalegan stuðning, en ástralski leggur áherslu á vísindalega óvissu og varnar barnið gegn óafturkræfum inngripum.
Hagsmunasamtök á hugmyndafræðilegum grunni fengu vægi í íslenska dómnum þar sem Samtökin ‘78 og hinsegin félagsmiðstöð fékk að skila áliti. Aðgerðarsinnar á þeirra vegum eru álitnir hlutlausir meðferðaraðilar.
Í Ástralíu var ekki lítið til skoðanna aðgerðarsinna fyrir dómi.
Heildarniðurstaðan endurspeglar ólíkar menningar- og lagalegar áherslur: Íslenski dómurinn styður barnarétt til kynræns sjálfræðis og viðurkenningu, en ástralski er varfærnari og vísindamiðaður, með áherslu á vernd gegn áhættu. Báðir miða við bestu hagsmuni barnsins, en ályktun um hvaða foreldri þjóni þeim betur er andstæð.
Eldur Smári Kristinsson
alþjóðlegur fulltrúi LGB Samtakanna