Ný alþjóðleg skýrsla um hvað er lýðræði, setur Svíþjóð á topp heimsins. Á sama tíma eru Ungverjaland og Slóvakía flokkuð sem vandamál. En á bak við tölurnar leynast bæði augljósar mótsagnir – og fjármögnun sem vekur spurningar.
V-Dem-stofnunin er rannsóknarstofnun við Gautaborgarháskóla sem skoðar lýðræði í heiminum og birtir árlega skýrslur um það. Svíþjóð er sett fram sem eitt lýðræðislegasta land heims í skýrslu V-Dem fyrir árið 2026. Á sama tíma slær skýrslan því föstu að þróunin á heimsvísu stefni í gagnstæða átt.
„Lýðræðið er komið aftur niður á stig ársins 1978 fyrir meðalborgara heimsins. 74% af íbúum heimsins búa í einræðisríkjum.“
Skýrslan byggir á því sem hún kallar fimm þætti lýðræðis: kosningar, valdaskiptingu, jafnræði, þátttöku og hvernig pólitískar ákvarðanir eru teknar. Kjarninn er að kosningar eigi að vera frjálsar en ríkið eigi að vera takmarkað af lögum og stofnunum. „Autokrati“ er í raun skilgreint sem kerfi þar sem þessir þættir eru taldir hafa veikst.
Svíþjóð: há einkunn – þrátt fyrir endurteknar takmarkanir
Á sama tíma og Svíþjóð fær hæstu einkunn eru til staðar nokkur áþreifanleg dæmi þar sem tjáningarfrelsi og lýðræðislegt aðgengi hafa verið prófuð.
Eftir að hafa brennt Kóraninn var Salwan Najeem dæmdur fyrir hatursorðræðu. Þau lög hafa sætt harðri gagnrýni og er lýst sem „teygjanlegu lagaákvæði,“ þar sem engar skýrar skilgreiningar eru á „brotinu“ heldur byggist allt á túlkun. Dómstóllinn komst að þeirri niðurstöðu að þó tjáningarfrelsi ætti að njóta verndar, virðist í framkvæmd vera hægt að gera undantekningar fyrir „viðkvæma hópa“ (ýmsa þjóðernis-, trúar- og kynhneigðarminnihlutahópa):
„Sænsk lög sem eiga að vernda tjáningarfrelsi fela ekki í sér […] ‘frípassa til að gera eða segja hvað sem er án þess að móðga hópinn sem aðhyllist þessa trú’.“
Þetta fékk meðal annars varaforseta Bandaríkjanna, JD Vance, til að gagnrýna tjáningarfrelsi Svíþjóðar harðlega á öryggisráðstefnunni í München í febrúar 2025.
Í öðru máli var Mats Dagerlind, þáverandi ábyrgðarritstjóri Samnytt, dæmdur í fangelsi eftir að hafa birt greinar um svonefndan „Nethatsrannsakanda“ sem hafði gert það að kerfisbundnu verklagi að kæra gagnrýnendur innflytjendamála í stórum stíl. Dómurinn var einn mánuður í fangelsi og skaðabætur.
Á sama tíma hafa afgerandi pólitískar ákvarðanir verið teknar án þess að kjósendur fengju að segja sitt beint. Svíþjóð gekk í NATO og undirritaði DCA-samninginn við Bandaríkin sem veitir bandarískum herafla aðgang að 17 sænskum herstöðvum án þjóðaratkvæðagreiðslu eða verulegrar opinberrar umræðu.
Ungverjaland og Slóvakía gagnrýnd
Ungverjaland og Slóvakía eru sett fram sem vandamál í skýrslunni. Slóvakía er talin eitt af nýju ríkjunum sem „einræðisvæðast.“ Ungverjaland er meðal annars kallað „kosningaeinræði“ sem þýðir að kosningar fara fram en að „lýðræðisreglur“ hafi veikst.
Það sem er talið grafa undan lýðræði í Ungverjalandi og Slóvakíu er annars vegar fullveldisstefna þeirra, en einnig að fjölmiðlar eru ekki taldir nægilega frjálsir. Að fjölmiðlar í Svíþjóð séu að miklu leyti undir stjórn stórra fjölmiðlahúsa eins og Bonnier, Schibsted og Stampen, og að stærstu dagblöðin fái skattfjármagnaðan fjölmiðlastyrk (á meðan valkostafjölmiðlar fá ekki slíkan stuðning), er þó ekki talið vandamál í skýrslunni.
Á sama tíma hafa ríkisstjórnir Ungverjalands og Slóvakíu í mörgum málum farið í gagnstæða átt við stefnu ESB. Þær hafa forgangsraðað eigin löndum og haldið fast í þjóðlegan sjálfsákvörðunarrétt, ekki síst þegar ESB hefur gert kröfur um fjölda innflytjenda, efnahagslega þátttöku í stríðinu í Úkraínu og almennt að ESB eigi að hafa afskipti af innlendum málefnum ríkjanna.
Bretland og Þýskaland – aðrir mælikvarðar
Bretland er nefnt sem land þar sem þróunin versnar, en telst þó enn vera lýðræði. Breska ríkisstjórnin reyndi nýlega að stöðva 30 sveitarstjórnarkosningar, sem hefði haft áhrif á 4,6 milljónir kjósenda. Ákvörðunin var fyrst dregin til baka eftir að lagakærur bárust.
Að auki hefur Bretland orðið alræmt fyrir víðtækt eftirlit og ofsóknir gegn skoðunum sem eru stimplaðar sem „hatursfullar.“ Þetta hefur meðal annars leitt til þess að sérstök lögregludeild hefur verið sett á laggirnar eingöngu til að fylgjast með innflytjendagagnrýnum færslum á samfélagsmiðlum.
Einnig er Þýskaland þekkt fyrir víðtæka skoðanastýringu. Að vera undir eftirliti og jafnvel fangelsaður fyrir fullveldissinnaðar skoðanir er ekki óalgengt. Þýska ríkisstjórnin og ýmsir staðbundnir stjórnmálamenn hafa einnig unnið að því að banna stærsta stjórnarandstöðuflokkinn Valkost fyrir Þýskaland Alternative für Deutschland (AfD).
Fjármögnunin vekur spurningar
Að baki V-Dem-stofnuninni er fjöldi fjármögnunaraðila. Þar á meðal eru framkvæmdastjórn ESB, sænsku Wallenberg-sjóðirnir og Open Society Foundations.
Framkvæmdastjórn ESB hefur um árabil átt í ágreiningi við fullveldissinnaðar ríkisstjórnir, sérstaklega í Ungverjalandi, þar sem hún hefur meðal annars reynt að hafa áhrif á lagasetningu og beitt pólitískum þrýstingi í málum eins og innflytjendamálum, réttarkerfi og þjóðlegu sjálfsforræði.
Open Society Foundations var stofnuð af milljarðamæringnum George Soros og er í dag stýrt af syni hans, Alexander Soros. Samtökin hafa vakið alþjóðlega athygli fyrir að fjármagna verkefni og aðila sem vinna að málefnum tengdum innflytjendum, opnum landamærum og pólitískum aktívisma.
Listinn nær einnig yfir Alþjóðabankann og nokkur ríkisrekin rannsóknarráð.
Þetta þýðir að aðilar með skýra tengingu við yfirþjóðlegar stofnanir og alþjóðleg pólitísk tengslanet taka þátt í að fjármagna starfsemina, á sama tíma og skýrslan metur lönd sem í mörgum tilvikum eru andvíg einmitt þessari tegund áhrifavalds.