Umfangsmikil norræn skýrsla (sjá pdf að neðan) sýnir að unga fólkið er að snúa baki við hefðbundnum fréttamiðlum og leitar frekar eftir upplýsingum á samfélagsmiðlum. Þrátt fyrir lítið traust á þessum kerfum er unga fólkið virkara við að athuga hvað er satt og rétt. Samtímis minnkar áhorf eldra fólks á fréttum, þrátt fyrir mikið traust á hefðbundnum fjölmiðlum. Þjóðólfur birtir hér fyrstu umfjöllun um skýrsluna.
Ísland nokkur atriði:
- Mest vantrú er til dagblaða á Íslandi á Norðurlöndum en einungis 6% Íslendinga 16 ára og eldri telja að dagblöðin séu trúverðug. 20% Norðmanna telja dagblöðin trúverðug, 17% Finna og 16% Svía og Dana.
- Einungis 4% Íslendinga lesa prentuð dagblöð daglega, 11% segjast gera það vikulega, 29% sjaldan og heil 41% aldrei
- 30% Íslendinga lesa blöð daglega á netinu, 63% Norðmanna, 46% Svía, 38% Finna og 35% Dana.
- Aðeins 4% Íslendinga telja dagblöðin gefa sanngjarna mynd af eigin landi og útlöndum
- 15% Íslendinga segjast engu að síður treysta fréttium dagblaða af atburðum líðandi stundar innanlands
- 48% Íslendinga horfa á sjónvarpið daglega
- 44% Íslendinga hlusta daglega á útvarp sem er mesta hlustun allra Norðurlandabúa, minnst hlusta Norðmenn 33% daglega.
- Ísland er á pari við önnur Norðurlönd með daglegri notkun samfélagsmiðla 61%. 56% Danir, 59% Finnar, 60% Svíar og 63% Norðmenn nota samfélagsmiðla á hverjum degi.
- 4% Íslendinga nota X/Twitter daglega sem er minnst allra á Norðurlöndum
- 65% Íslendinga nota Messenger daglega sem er langmest allra á Norðurlöndum og sérstaða fyrir Ísland.
- 79% Íslendinga nota Facebook daglega sem einnig er langhæsta notkun á Norðurlöndum.
- Íslendingar eru duglegastir að senda tölvupóst á Norðurlöndum sem 34% gera daglega. Svíþjóð, Noregur og Danmörk koma á eftir með 25% sem senda daglega tölvupóst. Finnar reka lestina með 19%.
Saxað úr skýrslunni:
Ungt fólk og fréttir
- 33% ungs fólks (16–44 ára) á erfitt með að fylgjast með fréttum í hefðbundnum fjölmiðlum
- 40% forðast að tjá sig á samfélagsmiðlum af ótta við að verða fyrir árásum
- 25% barna (9–15 ára) forðast fréttirnar
- 33% barna (9–12 ára) nota TikTok og Snapchat daglega
- Um 51% vita að opinber þjónusta er fjármögnuð með sköttum, en á milli 16 – 67% telja ranglega að einkamiðlar séu opinberlega fjármagnaðir sem fer eftir landi og miðli
Aldraðir og staðreyndakönnun
- 18% fólks eldra en 65 ára gerir ekkert, þegar grunur vaknar um rangar upplýsingar
- Aldraðir bera meira traust til rótgróinna fjölmiðla og nota færri aðferðir til að rannsaka staðreyndir
- Margir aldraðir vita ekki að þeir geta tilkynnt/kært efni á samfélagsmiðlum
Gervigreind og fjölmiðlagagnrýni
- 48% hafa notað gervigreindarþjónustu á síðasta ársfjórðungi
- 52% 13-15 ára unglinga hafa prófað gervigreind
- 73-74% ungs fólks 16-24 ára hefur notað gervigreind
- Um 22% fólks eldri en 65 ára hefur notað gervigreind
- Áhyggjur eru bæði meðal notenda og einnig þeirra sem ekki nota gervigreind um að gervigreindin hafi áhrif á trúverðugleika upplýsinga
Einn af hverjum þremur einstaklingum á aldrinum 16–44 ára segist eiga erfitt með að tileinka sér fréttir. Þetta er ein skýrasta niðurstaðan í Norrænni könnun á fjölmiðlalæsi yfir 12.000 manns frá öllum Norðurlöndum. 40% forðast að tjá sig á samfélagsmiðlum af ótta við að verða fyrir árásum.
Í aldurshópnum 9–15 ára segist einn af hverjum fjórum forðast fréttir yfirleitt. Meðal þeirra yngri (9–12 ára) notar þriðjungur Tiktok og Snapchat daglega, þrátt fyrir 13 ára aldurstakmark.
Samfélagsmiðlar veita aðgang að fleiri röddum
Fyrir ungt fólk eru samfélagsmiðlar algengasta fréttaveitan – en traust á þeim er tæmandi. Miðað við svör á fimm stiga skala er meðalgildið fyrir það hversu trúverðuga mynd samfélagsmiðlar gefa á bilinu 2,7 til 2,9. Þetta samsvarar því að um 25–30% gefi einkunnina „samþykkt“ – en tölurnar eru mismunandi. Yngra fólk er almennt nokkuð jákvæðara en eldra fólk.
Til samanburðar telja 60–74% fullorðinna að sjónvarpsfréttir veiti viðeigandi og mikilvægar upplýsingar. Þetta á við um fullorðna; meðal ungs fólks eru einkunnirnar lægri, að meðaltali á bilinu 3,5 til 3,7 á fimm stiga skala.
Skýrslan sýnir að unga fólkið kyngir ekki hverju sem er. Æskan er virkari en eldra fólk við að athuga upplýsingarnar. Þau bera saman heimildir, leita áfram og ræða efni við fólk sem þau treysta. Leið þeirra til að leita að upplýsingum er víðtækari og minna stjórnað af einstökum ritstjórnum.
Um 52% 13-15 ára ungmenna hafa notað gervigreindarþjónustu síðustu þrjá mánuði. Meðal unglinga (16-24 ára) er talan enn hærri – um 73-74%. Meðal þeirra elstu, 65 ára og eldri, er samsvarandi tala um 22% – færri en einn af hverjum fimm.
Þeir sem hafa notað gervigreind sjá bæði kosti og áhættu. Margir sjá gervigreind sem aðstoð við að finna upplýsingar en hafa einnig áhyggjur af því að það verði erfiðara að sjá hvað er satt.
Eldri kynslóðin treystir án þess að rannsaka sjálf
Þrátt fyrir að eldra fólk treysti rótgrónum fjölmiðlum meira sýnir skýrslan að það forðast oft að kanna staðreyndir. 18% fólks yfir 65 ára gerir ekkert þegar það grunar að upplýsingar séu rangar. Eldra fólk notar einnig færri aðferðir til staðreyndakönnunar og treystir jafnframt hefðbundnum fjölmiðlum meira en unga kynslóðin. Um 33% allra þátttakenda segjast oft fá góðar upplýsingar frá fólki og aðilum sem fylgst er með á samfélagsmiðlum.
Skýrslan sýnir að ný meðvitund er að vaxa meðal unga fólksins í dag. Þau treysta ekki blint því sem ríkisfjölmiðlar, stjórnmálamenn eða stór fjölmiðlafyrirtæki segja, heldur byggja heimssýn sína á upplýsingum sem þau sjálf leita að í gegnum samfélagsmiðla. Þetta gefur þeim aðgang að röddum og heimildum sem annars yrðu þaggaðar niður eða ritskoðaðar.
Þessi þróun fellur saman við vaxandi vantraust á pólitískum rétttrúnaði, yfirþjóðlegum stofnunum og vók-hugmyndafræðinni. Í stað þess að láta móta sig með tilbúnum upplýsingapökkuðum þess opinbera, þá velur unga fólkið að bera saman upplýsingar, grandskoða og draga sínar eigin ályktanir.
Skýrslan undirstrikar mikilvægi þess að fleiri skilji hvernig fjölmiðlar virka og komið hefur í ljós að æskan leiðir þróunina. Hún veit að hún þarf ekki að einblína á og treysta gömlum hefðbundnum fjölmiðlum, því komnar eru nýjar leiðir til að finna staðreyndir, greiningar og sjónarmið sem áður voru á huldu. Og æskan notar þær.