Þjóðolfur hefur áður skrifað um og birt greinargerð lögmannsins Loga Kjartanssonar um að þingsályktunartillaga númer 875 er ólögleg og gengur beint gegn forsetaúrskurði númer 5 sem tók gildi þann 15. mars 2025 sem kveður á fjölda ráðherra, ráðuneyta og skiptingu valds milli ráðuneyta. Í Morgunblaði dagsins birtist grein mín undir fyrirsögninni ÞIngsályktunartillaga nr. 875 er ólögleg.
Forsætisráðuneytið hefði átt að leggja fram tillöguna um þjóðaratkvæðagreiðsluna samkvæmt stjórnarskránni
Vegna þess að:
„Þingsályktunartillaga 875 felur í sér vegferð með það að marki að Ísland verði aðili að ESB. Til að slíkt geti gerst verður Ísland að breyta stjórnarskrá lýðveldisins vegna skilmála ESB um framsal valds íslenska ríkisins til Evrópusambandsins. Málið varðar fullveldisákvæði og sjálfsákvörðunarrétt þjóðarinnar og flokkast því ekki undir verksvið utanríkisráðuneytisins frekar en að til dæmis sjávarútvegur sé á borði menntamálaráðuneytisins. Þingsályktunartillaga 875 fjallar um atkvæðagreiðslu um stjórnskipun lýðveldisins Íslands og fellur þar með undir lagalegt valdsvið Stjórnarráðs Íslands sem forsætisráðuneytið ber ábyrgð á.”
Þegar Logi Kjartansson lögfræðingur rannsakaði lagalegan grundvöll þingsályktunartillögu utanríkisráðherra um þjóðaratkvæðagreiðslu um aðildarviðræður við Evrópusambandið, þá komst hann að þeirri niðurstöðu að þingsályktunartillaga utanríkisráðherra víkur frá stjórnlögum Íslands með beinni stoð í stjórnarskrá lýðveldisins. Þingsályktunartillagan brýtur beint gegn forsetaúrskurði nr. 5/2025 og 8. grein stjórnarráðslaga en bæði þessi lög byggja á 2.gr. stjórnarskrárinnar um sameiginlegt vald forseta og framkvæmdavalds.
Í 15.gr stjórnarskrárinnar er samband forsetans og framkvæmdavaldsins útfært beint úr 2.gr: „Forsetinn skipar ráðherra og veitir þeim lausn. Hann ákveður tölu þeirra og skiptir störfum með þeim.”
Í forsetaúrskurði nr. 5 sem tók gildi 15. mars 2025 og byggir á 15. grein stjórnarskrárinnar segir í 1.gr. um forsætisráðuneytið: „Forsætisráðuneytið fer með mál er varða: 1. Stjórnskipan lýðveldisins Íslands og Stjórnarráð Íslands í heild..”
Þetta er skotheldur löglegur grundvöllur valdadreifingar milli ráðuneyta, fullkomlega skýr og aðgreinandi. Hann þýðir að ekkert ráðuneyti hefur lagalegan grundvöll til að fara inn á svið annars sem forseti hefur úrskurðað um. Þannig getur til dæmis hvorki menntamálaráðherra, umhverfisráðherra frekar en utanríkisráðherra farið inn á valdsvið stjórnarráðsins og byrjað að stjórna að eigin geðþótta. Til þess eru lögin sett og þeim ber að framfylgja. Þau tryggja rekjanleika valds og valdbeitingar og skiptingu þess milli einstakra ráðuneyta.
Þingsályktunartillögu 875 ber tafarlaust að taka af dagskrá Alþingis
„Það er með eindæmum að slíkri ólöglegri tillögu skuli hafa verið hleypt inn í sal Alþingis og óásættanlegt ef þingmenn framlengja lögleysuna með því að fjalla um málið. Það ber tafarlaust að taka málið af dagskrá þingsins og ræða þá stöðu sem upp er komin að ráðherra brjóti landslög og stjórnarskrá í offorsi sínu að keyra málið í gegn. Þingmenn sverja eið að stjórnarskrá Íslands og þeim ber skylda til að vernda stjórnarskrána og lagalega útfærslu hennar um valdsvið stjórnvalda.”
Áfellisdómur yfir þingmönnum og ráðherrum
Utanríkisráðherra hefur brotið stjórnarskrárbundin lög með því að taka yfir valdsvið forsætisráðuneytisins. Hún hefur ruðst inn og tekið sér vald sem ekki er lagaleg stoð fyrir í stjórnarskrá Íslands. Velta má fyrir sér, hvers vegna forsætisráðherrann hefur vikið frá skyldu sinni að flytja málið sjálfur sem er það lagalega rétta samkvæmt stjórnarskránni. Öll ríkisstjórnin er meðsek utanríkisráðherranum og er ábyrgð forsætisráðherrans þar stærst, þar sem málið fellur undir ráðuneyti hans.
Forsetinn getur rofið þing og efnt til nýrra alþingiskosninga
„Stóra spurningin er því, ef utanríkisráðherra er vanhæfur í starfi sínu, hvort vanhæfnin nái ekki einnig yfir forsætisráðherrann, þar sem hann hefur látið viðgangast að einn ráðherra ríkisstjórnarinnar víki af stjórnarskrárbundinni skyldu sinni og starfi á ólögmætan hátt með tillögum sínum. Ríkisstjórnin hefur í heild látið viðgangast að utanríkisráðherrann brjóti stjórnlög lýðveldisins og því spurning, hvort forsetinn verði ekki að rjúfa þing og boða til nýrra þingkosninga sem honum er heimilt og ber skylda til við vanhæfni í framkvæmd stjórnlaga.
Ef ríkisstjórnin sér ekki að sér verður þjóðin að krefjast þess af forseta sínum að hann rjúfi þing svo þjóðin geti kosið aðra einstaklinga á þing en þá sem brjóta gegn stjórnlögum landsins.”