Andrés Magnússon blaðamaður Morgunblaðsins skrifar mjög upplýsandi grein í Morgunblaðið í dag um Íslandsskýrslu Evrópuþingsins(sjá pdf á ensku að neðan) sem hvetur til „forvirkrar samvinnu við Evrópusinnaða ríkisstjórn Íslands.” Á sama tíma segist Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir utanríkisráðherra hafa verulegar áhyggjur af því „að erlendir aðilar myndu reyna að hafa áhrif á niðurstöðu þjóðaratkvæðagreiðslunnar” og lítur greinilega ekki á ESB sem erlendan aðila.
Í nýrri skýrslu Evrópuþingsins, EU-Iceland relations, eftir Gabija Leclerc hjá rannsóknarþjónustu Evrópuþingsins (EPRS), kemur skýrt fram að Evrópusambandið lítur á Ísland sem mikilvægt framtíðarríki innan sambandsins og vill undirbúa jarðveginn fyrir áframhald aðlögun og innlimun Íslands í sambandið.
Skýrslan er sérstaklega athyglisverð vegna þess að þar er ekki aðeins fjallað um stöðu Íslands gagnvart ESB heldur einnig hvernig sambandið ætlar sjálft að vinna markvisst að því að móta umræðuna á Íslandi og hafa áhrif á landsmenn fyrir mögulega þjóðaratkvæðagreiðslu.
ESB ætlar að „kynna kosti aðildar“ á Íslandi sem er ekkert annað en bein afskipti af innanríkismálum Íslands
Eitt umdeildasta atriði skýrslunnar er tillaga frá utanríkismálanefnd Evrópuþingsins (AFET) þar sem hvatt er til þess að ESB taki virkan þátt í að hafa áhrif á íslenska umræðu um sambandið. Í skýrslunni segir:
„ESB á að eiga virkt samstarf við íslensk stjórnvöld til að kynna kosti mögulegrar ESB-aðildar og undirbúa jarðveginn fyrir endurnýjað aðildarferli ef Ísland virkjar umsókn sína á ný.“
Jafnframt er lagt til að ESB:
- auki tafarlaust samstarf við Ísland á sviði sameiginlegra hagsmuna,
- bjóði Íslandi aðstoð gegn „blendingsógnum“ og „erlendum áhrifaaðgerðum“,
- og dýpki pólitískt samstarf áður en formlegt aðildarferli hefst á ný.
Þetta sýnir að ESB lítur ekki á sig sem hlutlausan áhorfanda í íslenskri ESB-umræðu heldur sem virkan þátttakanda.
ESB og ríkisstjórnin reikna með að auðveldara verði að fá já ef hægt er að telja landsmönnum trú um að atkvæðagreiðslan snúist um eitthvað annað en aðild
Skýrslan leggur sérstaka áherslu á að fyrirhuguð þjóðaratkvæðagreiðsla á Íslandi í ágúst snúist ekki formlega um inngöngu Íslands í ESB heldur aðeins um hvort opna eigi aðildarviðræður á ný. Sá skilningur er afar mikilvægur fyrir ESB af nokkrum ástæðum:
1. Miklu auðveldara að fá samþykki fyrir „viðræðum“ en fullri aðild
Kjósendur eru mun líklegri til að samþykkja:
- „að kanna málið“
- „að sjá hvaða kjör bjóðast“
- eða „að opna viðræður“
heldur en að samþykkja beina aðild að Evrópusambandinu. Þetta hefur verið aðal pólitísk nálgun ESB í mörgum ríkjum.
2. Þegar ferlið byrjar myndast þrýstingur til að klára það
Þegar aðildarviðræðum er fram haldið koma samningahópar, embættismanna- og styrkjakerfi ESB til sögunnar sem munu tröllríða fjölmiðlaumræðu og gera lúmskar pólitískar skuldbindingar í litlum skrefum í ferli sem getur orðið langt og á endanum ómögulegt að stöðva
3. ESB vill forðast að umræðan snúist strax um fullveldisframsal
Ef kosningarnar væru kynntar sem bein ákvörðun um:
- framsal ríkisvalds
- sameiginlega sjávarútvegsstefnu
- evru
- eða dómsvald ESB
væri líklegra að andstaðan yrði meiri þegar í upphafi. Þess vegna leggur ESB áherslu á „endurupptöku ferlisins“ fremur en beina inngöngu. Þannig er verið að dylja megintilgang atkvæðagreiðslunar um að Íslendingar samþykki aðild að Evrópusambandinu. Ólafur Ragnar Grímsson fv. forseti Íslands hefur bent á í nýlegu hlaðvarpi, að fyrri umsóknarríkisstjórn hafi þó verið heiðarlegri að því leyti að hún sagði opið að Ísland sækti um aðild að ESB. Ef endurvekja á þá umsókn, þá er ekki verið að kjósa um, hvort halda eigi aðildarviðræðum áfram eða ekki, það er verið að kjósa um afstöðu landsmanna til þess að Ísland gangi inn í ESB. Þetta er vægast sagt óheiðarleg framkoma að reynt sé að blekkja almenning um hvað þjóðaratkvæðagreiðslan snýst í raun og veru bara til að fá fram hið eftirsóknarverða já sem verður túlkað sem samþykki landsmanna við því að ganga með í ESB.
Hvað ESB græðir á aðild Íslands
Í reynd hefur Ísland mikið strategískt gildi fyrir ESB. Skýrslan nefnir fremst:
- norðurslóðir
- orku
- sjávarútveg
- öryggismál
- og hernaðarlega mikilvæga stöðu Íslands
Fiskimiðin
Eitt stærsta hagsmunamál ESB er aðgangur að auðlindum sjávar. Ef Ísland gengi í ESB færu íslensk fiskimið undir sameiginlega sjávarútvegsstefnu sambandsins (CFP).
Það myndi þýða að:
- ríki eins og Spánn og Portúgal gætu krafist veiðiheimilda
- erlendir togaraflotar fengju aðgang að fiskveiðum í íslenskri landhelgi sem drægi mjög úr undirstöðuatvinnuvegi þjóðarinnar
- ákvarðanir um kvóta og fiskveiðistjórn verða teknar í Brussel
Þetta hefur lengi verið eitt stærsta ágreiningsefnið í aðlögunarferli Íslands að ESB .
Norðurslóðir og hernaðarstaða
ESB lítur einnig á Ísland sem:
- lykilríki á Norðurslóðum
- mikilvægan hlekk í Atlantshafsöryggi
- strategíska staðsetningu gagnvart Rússlandi og norðursiglingaleiðum
Ísland glatar fullveldi og sjálfsákvörðunarrétti yfir fiskimiðum og öðrum auðlindum landsins
Við inngöngu Íslands í ESB:
- framsal fullveldis til Brussel
- einhliða yfirráð ESB yfir sjávarútvegi
- aukið regluverk
- skert sjálfstæði í peningamálum
- stjórn á auðlindum landsins fara í erlendar hendur
Ísland hefur þegar í dag án þess að vera meðlimur í ESB:
- aðgang að innri markaði ESB í gegnum EES
- sjálfstæða peningastefnu með eigin gjaldmiðil íslensku krónuna
- eigin landbúnaðarstefnu
- eigin sjávarútvegsstefnu
ESB lítur á Ísland sem verðandi aðildarríki
Þrátt fyrir að Ísland hafi dregið umsókn sína til baka árið 2015 kemur skýrt fram í skýrslunni að Evrópuþingið lítur enn á Ísland sem verðandi aðildarríki.