„Sérfræðingar” í nefnd Katrínar Jakobsdóttur vilja að WHO lýsi yfir neyðarástandi í heilbrigðismálum með því að tengja „loftslagskreppuna” við lýðheilsu (sjá pdf á ensku að neðan). Nefndin segir að slík viðvörun myndi kalla fram samræmd alþjóðleg viðbrögð sem gætu komið í veg fyrir að milljónir manna deyi að sögn breska The Guardian.
Óháða samevrópska nefndin um loftslag og heilsu, sem WHO kallaði saman, komst að þeirri niðurstöðu að loftslagskreppan væri svo víðtæk ógn við heilsu heimsbyggðarinnar að WHO ætti að lýsa yfir „neyðarástandi í lýðheilsu sem varðar alþjóðasamfélagið.“
Alþjóðleg útbreiðsla sjúkdóma sem berast með smitberum, svo sem dengue og chikungunya, ásamt heilsufarsáhrifum öfgakenndra veðuratburða, hnattrænnar hlýnunar, fæðuóöryggis og loftmengunar geri slíka Pheic-yfirlýsingu nauðsynlega, segir í skýrslu nefndarinnar sem verður kynnt evrópskum ráðherrum á sunnudag áður en heimsheilbrigðisþing WHO hefst á mánudag.
Pheic er hæsta viðvörunarstig í heilbrigðismálum. Fyrri yfirlýsingar hafa meðal annars varðað smitsjúkdóma eins og Covid og Mpox. Þótt slík yfirlýsing myndi ekki ein og sér snúa loftslagsbreytingum við, myndi hún kalla fram þá tegund samræmdra alþjóðlegra viðbragða sem umfang heilbrigðiskreppunnar krefst en hefur enn ekki orðið að veruleika.
Hin 11 manna óháða nefnd sem Katrín Jakobsdóttir fer fyrir og samanstendur meðal annars af fyrrverandi heilbrigðis- og loftslagsráðherrum, sagði:
„Loftslagsbreytingar eru langt frá því að vera minnkandi forgangsmál eða falsfréttir; þær skapa tafarlausa og langvarandi ógn við heilsu, efnahagslegt öryggi, fæðuöryggi, vatnsöryggi, umhverfisöryggi, persónulegt öryggi, samfélagslegt öryggi og þjóðaröryggi.“
Segja að bensín- og dísilbílar drepi 600 þúsund manns fyrirfram á hverju ári í Evrópu
Í viðtali við Guardian sagði Katrín Jakobsdóttir, fyrrverandi forsætisráðherra Íslands sem stýrði nefndinni
„Loftslagskreppan er kannski ekki heimsfaraldur, en hún er engu að síður neyðarástand í lýðheilsu sem ógnar sjálfri heilsu mannkynsins og afkomu þess. Og ef við bregðumst ekki hraðar og heildstæðar við gætu margar milljónir til viðbótar dáið eða staðið frammi fyrir sjúkdómum sem breyta lífi þeirra.“
Sir Andrew Haines, prófessor í umhverfisbreytingum og lýðheilsu við London School of Hygiene & Tropical Medicine og aðalvísindaráðgjafi nefndarinnar, sagði:
„WHO hefur þegar viðurkennt að loftslagsbreytingar séu mikil ógn við alþjóðlega heilsu. Það sem við erum að fara fram á er skrefinu lengra.“
„Ef við höldum áfram að losa gróðurhúsalofttegundir á núverandi hraða mun það hraða heilsufarsáhættu fyrir bæði núverandi og komandi kynslóðir, þar á meðal: fleiri sem þjást og deyja vegna ofmikils hita, flóða og smitsjúkdóma, loftmengunar frá skógareldum, fleiri fyrirburafæðinga og aukins fæðuóöryggis.“
Nefndin hvetur stjórnvöld til að hætta niðurgreiðslum á jarðefnaeldsneyti sem ber ábyrgð á 600.000 ótímabærum dauðsföllum árlega bara í Evrópu. Evrópa ver um 444 milljörðum evra (£387 milljörðum) á ári í niðurgreiðslur til olíu- og gasframleiðslu, segir í skýrslunni. Í 12 Evrópulöndum voru niðurgreiðslur til jarðefnaeldsneytis meiri en 10% af útgjöldum ríkisins til heilbrigðismála árið 2023 og í fjórum löndum fóru þær fram úr öllum heilbrigðisútgjöldum ríkisins, segir í skýrslunni. Katrín Jakobsdóttir segir:
„Þetta er ekki sjálfbær orkustefna. Þetta er í raun frekar misheppnuð lýðheilsustefna. Og hún gæti orðið mun verri. Nýjar niðurgreiðslur til jarðefnaeldsneytis, sem og ríki sem íhuga að hefja nýjar boranir í kjölfar Íran-deilunnar, væru skelfilegar fyrir heilsu fólks.“
„Evrópsk stjórnvöld eru að niðurgreiða einmitt þær atvinnugreinar sem bera ábyrgð á ótímabærum dauðsföllum eigin borgara. Við þurfum að leiðtogar í heilbrigðismálum stígi raunverulega inn í loftslagsumræðuna í stað þess að vera aðeins þau sem verða fyrir afleiðingunum.“
Segja loftslagsbreytingar vera „geðheilbrigðiskreppu”
Skýrslan kallaði einnig eftir aðgerðum gegn rangfærslum og upplýsingaóreiðu, aukinni notkun á landsbundnu mati á áhrifum loftslags á heilsu og viðurkenningu á því að loftslagsbreytingar væru einnig geðheilbrigðiskreppa.
Katrín Jakobsdóttir sagði:
„Leiðin til að mæta loftslagsefasemdum og rangfærslum er einföld: gera málið persónulegt. Loftslagsbreytingar eru ekki að gerast einhvers staðar annars staðar, fyrir einhvern annan, í framtíðinni. Þær eru að stytta líf í evrópskum borgum núna. Þær eru að fylla sjúkrahús. Þær eru að valda kvíða, streitu og öðrum geðrænum vandamálum. Og þær stefnur sem myndu laga þetta – hreint loft, virkar samgöngur, einangruð húsnæði, sjálfbær matvæli – eru nákvæmlega þær stefnur sem gera fólk heilbrigðara og hamingjusamara í dag.“
„Þegar heilsurökin og loftslagsrökin eru sömu rökin verður mjög erfitt að vera á móti þeim.“
Skýrslan mælti einnig með því að heilbrigðiskerfi landa yrðu að verða þolnari gagnvart ört breytilegu umhverfi til að reyna að aðlagast eins vel og mögulegt er.
„Hvert land þarf að vita hvar heilbrigðisstofnanir þess eru staðsettar, hversu líklegt er að flæði yfir þær og hvernig þær myndu takast á við langvarandi og öfgakennda hitabylgju“ sagði Haines og benti á að sjúkrahús væru oft byggð á flóðasvæðum og væru oft ekki orkunýtin.
„Jafnvel í Bretlandi, sem er temprað land, vitum við að mörg sjúkrahús eiga í erfiðleikum þegar kemur að miklum hita. Margar bygginganna voru hannaðar áður en loftslagsbreytingar urðu að veruleika.“
Heilbrigðisgeirinn ber ábyrgð á 5% af allri losun heimsins og þarf því að forgangsraða aðlögun til að verða þolnari, segir að lokum í skýrslunni.
Kluge sagði:
„Ákvarðanirnar sem stjórnvöld taka í dag munu ákvarða þá sjúkdómsbyrði sem fólk sem nú er í grunnskóla mun bera. Núna hvílir það á herðum okkar hinna að fylgja eftir ráðleggingum þeirra og vernda komandi kynslóðir. Ég skuldbind mig til að tryggja að loftslagsbreytingar verði meðhöndlaðar sem það neyðarástand í heilbrigðismálum sem þær eru í öllum 53 aðildarríkjum WHO á Evrópusvæðinu.”