Þegar þýsk-gyðingurinn Hannah Arendt gaf út bókina Uppruni alræðisstefnunar (The Origins of Totalitarianism) árið 1951 hafði heimurinn nýlega upplifað verstu hörmungar 20. aldarinnar. Nazismi, helförin og alræðisstefna höfðu ekki aðeins lagt Evrópu í rúst — heldur sýnt að jafnvel menntuð og þróuð samfélög gátu smám saman glatað tengslum sínum við sannleika, siðferði og mannúð. Ástandið í dag er farið að minna ískyggilega á svipað ástand og ruddi nazismanum braut. Engu er líkar en að nazistar ætli að hefna ófaranna í seinni heimsstyrjöldinni, núna með því að leggja Rússland í rúst.
Arendt hafði sjálf flúið Þýskaland eftir valdatöku nasista árið 1933. Hún fylgdist því ekki með þróuninni úr fjarlægð heldur lifði hana. Í bókinni reynir hún að svara spurningu sem margir töldu óskiljanlega: Hvernig gat heil þjóð smám saman sætt sig við slíkt kerfi?
Áróðurinn átti ekki bara að sannfæra fólk — heldur þreyta það
Eitt af því sem Arendt taldi hættulegast við alræðisstefnu var að hún byggðist ekki eingöngu á ótta eða ofbeldi. Hún byggðist líka á stöðugri ruglingsframleiðslu. Í bókinni og síðar í ritgerðinni Sannleikur og stjórnmál, Truth and Politics, lýsir hún hvernig stöðugur áróður, mótsagnir og upplýsingaflóð geti smám saman lamað fólk andlega. Það er mikilvægt fyrir fólk nútímans að draga lærdóm af uppgangi nazismans, því ástandið í dag minnir illþyrmilega á það ástand sem Arendt lýsti í verkum sínum.
Hún skrifaði í frægri lýsingu sinni:
„Hugsjónasjálfsmynd hins fullkomna þegns alræðisstefnunnar er ekki hinn sannfærði nazisti eða sannfærði kommúnisti, heldur fólk sem getur ekki lengur greint á milli staðreyndar og skáldskapar.“
Arendt taldi að markmið áróðurs væri oft ekki að fá alla til að trúa lygunum — heldur að fá fólk til að hætta að trúa yfirhöfuð að sannleikur skipti máli.
Þegar fólk verður:
- örmagna af upplýsingaflóði,
- ruglað af stöðugum mótsögnum,
- tortryggið gagnvart öllum miðlum,
- og sannfært um að „allir ljúgi“,
þá dregur það sig smám saman í hlé frá samfélaginu.
- Það hættir að taka þátt.
- Hættir að verja sannleikann.
- Hættir að mótmæla.
Og samkvæmt Arendt er það einmitt þá sem hættulegustu kerfin geta styrkst.
Venjulegt fólk — ekki skrímsli
Arendt varð síðar heimsfræg fyrir hugmyndina um „hversdagsleika hins illa“ eftir réttarhöldin yfir nazistanum Adolf Eichmann.
Hún varð skelfingu lostin yfir því hversu venjulegur hann virtist. Ekki geðveikur skrímsli heldur embættismaður sem hafði hætt að hugsa sjálfstætt um siðferði gjörða sinna.
Það sem hræddi hana mest var þessi hugsun:
Að stórfelld illverk gætu orðið möguleg þegar venjulegt fólk hættir að spyrja:
- „Er þetta rétt?“
- „Er þetta satt?“
- „Ber ég ábyrgð?“
Minna hugmyndafræði — meiri örmögnun
Margir halda að alræðisstefna verði fyrst og fremst til vegna þess að fólk verði róttækt eða hatursfullt. Arendt taldi myndina flóknari. Hún hélt því fram að samfélög yrðu sérstaklega viðkvæm þegar:
- fólk upplifði einmanaleika
- félagslegt traust hrundi
- upplýsingakerfið fylltist af hávaða
- og almenningur missti trú á að hægt væri að finna sameiginlegan sannleika
Þá verður til sinnuleysi.
Og sinnuleysi er hættulegt.
Hvað getur fólk gert í dag?
Þótt Arendt hafi skrifað á síðustu öld telja margir að viðvaranir hennar hljómi óþægilega kunnuglega í dag. Samfélagsmiðlar, stöðugt upplýsingaflóð, pólitísk skautun og áróðursstríð geta auðveldlega skapað andlega örmögnun, þar sem fólk vill einfaldlega loka á allt.
Arendt taldi þó að mikilvægasta vörnin væri tiltölulega einföld — þó hún sé erfið í framkvæmd:
- Að hugsa sjálfstætt
- Að gefa sér tíma til að greina upplýsingar
- Að lesa lengri texta í stað stöðugs skyndiefnis
- Að ræða við fólk sem er ósammála manni
- Að varðveita hæfileikann til að greina milli staðreynda og skoðana
- Og að neita að verða sinnulaus
Frelsið veikist þegar fólk verður of þreytt til að verja það
Hún trúði því að frelsi hyrfi ekki allt í einu.
Það veikist fyrst þegar fólk verður of þreytt til að verja það.
Kannski er það ástæðan fyrir því að skrif Hannah Arendt eru enn lesin í dag — ekki aðeins sem saga um fortíðina, heldur sem viðvörun til framtíðarinnar.