„Þetta hlýtur að svíða í Brussel,“ skrifar Mads Kastrup í danska Weekendavisen um niðurstöðu þjóðaratkvæðagreiðslunnar á Íslandi. Hann segir NEI-ið ganga eins og draug um höfuðstöðvar framkvæmdastjórnar ESB og minna á að Evrópusambandið sé hvorki jafn aðlaðandi né ómissandi og ætla mætti. Niðurstaðan hafi jafnframt verið ósigur fyrir íslensku ríkisstjórnina, sem taldi breytt geopólitískt ástand geta fært Íslendinga nær ESB.
Danska vikublaðið Weekendavisen fjallar með eftirtektarverðum hætti um íslensku þjóðaratkvæðagreiðsluna í grein eftir Mads Kastrup undir fyrirsögninni „Det må gøre ondt i Bruxelles“ — „Þetta hlýtur að svíða í Brussel.“
Kastrup byrjar á því að benda á að hamingjuóskir streymi nú til Íslendinga frá ESB-gagnrýnendum og andstæðingum sambandsins víðs vegar um Evrópu. Síðan kemur myndlíking sem fangar kjarna greinarinnar:
Íslenska NEI-ið hljóti að ganga um Berlaymont-bygginguna í Brussel eins og draugur um virðulegt heimili
Berlaymont er höfuðstöðvabygging framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins og þar með eitt helsta tákn valdsins í Brussel. Draugurinn ber að mati Kastrups ákveðin skilaboð með sér.
Íslenska niðurstaðan sé áminning um að Evrópusambandið sé ekki endilega jafn aðlaðandi, sjálfsagt eða ómissandi og oft sé gengið út frá. Það eigi jafnvel við þegar þrýstingur stórveldanna í heiminum nær ströndum lítils eyríkis.
Þrátt fyrir stríð í Evrópu, aukna spennu á Norðurslóðum og yfirlýsingar Donalds Trump um Grænland hafi Íslendingar ekki hlaupið í faðm Evrópusambandsins og beðið það um vernd gegn óútreiknanlegum stórveldum. Þetta er eitt meginatriði greiningar Kastrups: geopólitíkin vann ekki kosningarnar fyrir já-hliðina.
Fiskurinn varð bæði efnahagslegt og táknrænt mál
Kastrup segir flestar greiningar á niðurstöðunni benda til þess að NEI-hliðinni hafi tekist að gera fiskveiðarnar að úrslitaatriði kosningabaráttunnar. Þær hafi ekki aðeins verið efnahagslegt mál heldur einnig táknrænt.
Sjávarútvegurinn sé ein mikilvægasta atvinnugrein landsins og stærsta útflutningsgreinin. Yfirráð yfir fiskimiðunum hafi jafnframt verið tengd íslenskri sjálfsmynd og hugmyndum þjóðarinnar um sjálfstæði sitt.
Í túlkun Kastrups hafi andstæðingar ESB-aðildar þannig tekist að gera sameiginlega sjávarútvegsstefnu ESB að spurningu um miklu meira en kvóta og fiskveiðistjórnun: Um það hvort Íslendingar væru reiðubúnir að láta af hendi stjórn yfir einni mikilvægustu auðlind þjóðarinnar.
„Þungur ósigur“ fyrir ríkisstjórnina
Weekendavisen túlkar niðurstöðuna jafnframt sem verulegan pólitískan ósigur fyrir Samfylkinguna og ríkisstjórnina.
Kastrup rifjar upp að ríkisstjórnin hafi upphaflega stefnt að þjóðaratkvæðagreiðslu um endurupptöku aðildarviðræðna fyrir árslok 2027 en kosningunum síðan verið flýtt vegna breytts geopólitísks ástands.
Hótanir Donalds Trump gagnvart Grænlandi og umræða um aukið sameiginlegt varnar- og öryggissamstarf Evrópusambandsins hafi verið talin skapa nýjar forsendur fyrir íslenska umræðu um ESB. Kastrup rifjar upp orð Kristrúnar Frostadóttur forsætisráðherra:
„Þetta er góður tími fyrir Ísland til að ganga í sambandið.“
En ef ríkisstjórnin hafi talið geopólitíkina verða úrslitaatriðið sem færði Íslendinga nær ESB, hafi hún einfaldlega haft rangt fyrir sér, segir Kastrup.
Brussel sá fyrir sér allt aðra niðurstöðu
Að mati Weekendavisen hafði staðan lengi vel litið vel út frá sjónarhóli Brussel. Kastrup bendir á að já-hliðin hafi fyrr í ágúst mælst með meira en sex prósentustiga forskot.
Þá hafi mátt sjá fyrir sér hagstæða þróun fyrir ESB á norðanverðu Atlantshafi:
Ísland segði já, Noregur gæti hugsanlega komið næst og Evrópusambandið hefðir styrkt stöðu sína verulega á norðurslóðum.
En þetta gerðist ekki. Í staðinn þurfi Brussel nú að horfa upp á pólitíska andstæðinga ESB fagna íslensku niðurstöðunni og gera hana að tákni í eigin baráttu gegn aukinni miðstýringu sambandsins.
Farage og Le Pen fagna
Kastrup nefnir sérstaklega Nigel Farage, leiðtoga Reform UK og einn helsta leiðtoga Brexit-baráttunnar.
Farage hafi fagnað því að Ísland geti „haldið sjálfstæði sínu“.
Marine Le Pen í Frakklandi hafi sömuleiðis tekið niðurstöðunni fagnandi og sagt hana sýna möguleikann á „Evrópu frjálsra og fullvalda þjóða.“
Þannig hafi íslenska atkvæðagreiðslan þegar öðlast pólitískt líf langt út fyrir Ísland.
„NEI var ekki áætlunin“
Kastrup dregur síðan niðurstöðu sína saman í fáum orðum:
„NEI var ekki áætlunin.“
Hvorki hjá íslensku ríkisstjórninni né Ursulu von der Leyen, forseta framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins. Og Kastrup lýkur greininni með beittri athugasemd.
Eftir aðeins tvær vikur eigi von der Leyen að flytja árlega ræðu sína um stöðu Evrópusambandsins á Evrópuþinginu.
Í Berlaymont-byggingunni hafi því líklega einhver sest niður strax daginn eftir íslensku kosningarnar og byrjað að endurskrifa uppkastið að ræðunni.
Það er kaldhæðnisleg lokamynd Kastrups, en hún dregur jafnframt saman meginboðskap greinarinnar: Brussel taldi breytt heimsástand styrkja röksemdir fyrir nánari samruna Evrópuríkja. Þegar Íslendingar fengu tækifæri til að opna dyrnar að aðildarferlinu á ný völdu þeir hins vegar að halda þeim lokuðum.
Og samkvæmt Weekendavisen hlýtur það að svíða í Brussel.