„Velkomin í Costco – ég elska þig”

Fyrir tuttugu árum kom út gamanmynd sem er ekki lengur fyndin. Hún er ekki lengur fyndin vegna þess að brandarinn rættist.

Idiocracy gerist í framtíðinni, um árið 2505, þar sem erfðafræðileg hnignun vegna óheppilegrar æxlunar hefur lækkað greindarvísitölu alls mannkyns um um það bil 50 stig. Allir sem við hittum í heimi kvikmyndarinnar eru bókstaflega þroskaheftir. Greindarvísitala um 65, ef þeir eru heppnir.

Aðalpersónurnar fara í Costco og finna risavaxna verslun þar sem hægt er að kaupa… allt. Bókstaflega allt. Ekki bara „mikið úrval sem fæst hvergi annars staðar“, heldur allt. Skattaþjónustu. Go-go dansara. Þú getur meira að segja fengið lögfræðipróf.

Það atriði inniheldur eitt frægasta augnablik myndarinnar, sem fólk vitnar enn í.

Idiocracy – Welcome to Costco, I love you!

Ég hlæ ekki lengur þegar ég horfi á atriði úr Idiocracy. Það er ekki vegna þess að leikstjórinn, Mike Judge, hafi gert lélega mynd. Þvert á móti. Hún er stórkostlega vel gerð og afskaplega fyndin. Eða… hún var afskaplega fyndin. En svo náði raunveruleikinn henni.

Heimskan sem þú sérð í Idiocracy er í raun aðeins mjög væg ýkja miðað við hinn raunverulega heim árið 2026. Það er ekkert fyndið við það að þurfa að deila landi með raunverulegu fólki sem er gjörsamlega snarvitlaust. Og slíkt fólk er til í stórum stíl. Þetta er verst hjá Gen Z (þó það sé ekki þeim að kenna heldur foreldrum þeirra — sæl, Gen X og Baby Boomers), en vandamálið takmarkast alls ekki við þá kynslóð.

Ég sé hjá mörgum í Gen Z þessa „hræddur-lítill-fugl” líkamsstöðu; þessa tregðu til að taka eitt einasta skref án þess að ganga fyrst úr skugga um að það passi nákvæmlega við „Opinberu leiðbeiningarnar sem skólinn gaf út“. Og þetta viðhorf virðist smám saman vera að smitast yfir í eldri aldurshópa.

Í dag sé ég fólk á miðjum aldri og eldra sem virðist hafa glatað einföldum hæfileikum og lesskilningi eða getu til að fylgja umferðarreglum. Ein birtingarmynd þessa er þessi nýja og einkennilega „vangeta“ til að skilja texta. Ekki flókinn texta, heldur lesskilning á þriðja bekkjar stigi. Síðustu fimmtán ár eða svo hefur orðið nauðsynlegt að útskýra einföldustu hluti í ótrúlegum smáatriðum — hluti sem áður þótti sjálfsagt að fólk skildi.

Það er ekki lengur hægt að gera ráð fyrir grunnlesskilningi eða að fólk hafi þann hæfileika að geta séð fyrir næsta rökrétta skref. Fólk virðist ekki lengur geta dregið einfaldar ályktanir eða notað örlítið ímyndunarafl. T.d.: Ef þú tekur skref með vinstra fæti, þá hlýtur næsta skref að vera með hægra fæti.

Lítið dæmi: Fyrir tuttugu árum hefði starfsmaður spurt: „Hvenær koma launin mín inn á reikninginn í þessari viku?“ Þá hefði verið nóg að svara: „Á morgun er ríkisfrídagur, þannig að bankarnir eru lokaðir.“ Ekki þurfti að segja neitt meira. Í dag þarftu að segja meira. Annars mun fullorðið fólk spyrja: „Já… en HVENÆR fæ ég þá launin mín!?“

Nú þarftu að útskýra þetta svona:

Á morgun eru bankarnir lokaðir vegna ríkisfrídags.
Það þýðir að ólíkt öðrum vikum verða launin þín ekki lögð inn á reikninginn á morgun. (Mundu: ríkisfrídagur þýðir engin bankaviðskipti.)
Það þýðir að þú ættir að athuga bankareikninginn þinn daginn eftir ríkisfrídaginn.
Það verður dagurinn sem launin birtast á reikningnum.
Í þessu tilviki heitir sá dagur miðvikudagur.

Þess vegna nota ég svo oft tölusetta lista eða punktalista. Mér finnst það hreint út sagt pirrandi að þurfa að gera það jafn oft og ég geri. Slíkt framsetningarform á vissulega rétt á sér í ákveðnum aðstæðum, til dæmis þegar verið er að útskýra flókið verkefni sem fólk sinnir sjaldan.

En vandamálið er að ég þarf núna að gera þetta fyrir hluti sem eru svo augljósir að hundur gæti lært þá. Dæmið hér að ofan er ekki ýkjur. Maður þarf í alvöru að leiða fullorðið, vel menntað fólk í gegnum hinar „flóknu afleiðingar“ þess að bankar séu lokaðir á ríkisfrídegi. Þú þarft bókstaflega að segja: „Já, Aron, það þýðir að peningarnir þínir verða lagðir inn næsta virka dag eftir ríkisfrídaginn.“ „Já, Aron, sá dagur heitir miðvikudagur.“ „Já, Aron, miðvikudagur kemur í hverri einustu viku á dagatalinu.“ „Nei, Aron, þú þarft ekki að hafa áhyggjur. Miðvikudagurinn mun ekki hverfa.“