Hannes Hólmsteinn Gissurarson prófessor, Sir Joseph Banks og dr. Carl Bauenbacher.
Hannes Hólmsteinn Gissurarson prófessor emeritus í stjórnmálafræðum er afkastamikill rithöfundur og skrifar reglulega í blöð bæði hérlendis og erlendis. Hér er nýjasta grein hans í The Conservative um tvo útlendinga sem björguðu Íslandi, annars vegar Sir Joseph Banks og dr. Carl Baudenbacher. (Gervigreind aðstoðaði við þýðingu).
Fáir hafa sýnt Íslandi, þessari hrjóstrugu úteyju sem lengi var háð Danmörku, sérstakan áhuga. Ísland hefur þó átt sér nokkra góða vini erlendis. Þar má nefna danska fjölfræðinginn Ole Worm (1588–1654), sem bjargaði mörgum hinna fornu íslensku handrita frá glötun; Danakonunginn Friðrik VI (1768–1839), sem hafði einlægan vilja til að viðurkenna Ísland sem fullvalda ríki; og Daniel Hannan lávarð (f. 1971), sem varði málstað Íslands af mikilli mælsku í kjölfar bankahrunsins árið 2008. Ég get þó aðeins nefnt tvo útlendinga sem hafa með gjörðum sínum skipt sköpum fyrir Ísland á örlagastundum: breska grasafræðinginn Sir Joseph Banks (1743–1820) og svissneska lögfræðinginn dr. Carl Baudenbacher (f. 1947).
Banks bjargaði Íslandi frá hungursneyð
Árið 1772 fjármagnaði Sir Joseph Banks leiðangur til Íslands þar sem hann og fylgdarlið hans klifu hið goðsagnakennda eldfjall Heklu og rannsökuðu ekki aðeins dýra- og plöntulíf landsins heldur einnig jökla þess og goshveri. Banks heimsótti Ólaf Stephensen stiftamtmann og kynntist þar tíu ára syni hans, Magnúsi. Með Banks í för var teiknarinn John Cleveley yngri, sem teiknaði mynd af leiðangursmönnum á niðurleið af Heklu (sjá hér að ofan).
Árið 1807 var Banks forseti Konunglega vísindafélagsins (Royal Society) og ráðgjafi bresku ríkisstjórnarinnar. Sama ár brutust út hernaðarátök milli Bretlands og Danmerkur í Napóleonsstyrjöldunum. Breski flotinn hafði eftirlit með Norður-Atlantshafi til að framfylgja hafnbanni Breta gegn meginlandi Evrópu. Skip sem komu frá Íslandi um haustið voru tekin, áhafnir þeirra og farþegar handteknir. Meðal farþeganna var Magnús Stephensen, yfirdómari Íslands. Hann komst að lokum til Kaupmannahafnar þar sem honum varð ljóst að Ísland gæti staðið frammi fyrir hungursneyð ef samgöngur til og frá landinu stöðvuðust um árabil. Hann rifjaði þá upp enska gestinn sem hann hafði kynnst sem drengur 35 árum áður, Sir Joseph Banks, og skrifaði honum bréf þar sem hann minnti á fund þeirra og lýsti þeirri neyð sem landar hans stóðu frammi fyrir.
Á næstu árum tryggði Banks leyfi fyrir því að skip mættu sigla til og frá Íslandi. Persónulegur vinur hans, Georg III Bretakonungur, gaf jafnvel út konunglega tilskipun (Order in Council) árið 1810 þar sem kveðið var á um að Íslendingar skyldu, þótt þeir væru þegnar Danakonungs, taldir vinir Breta. Þetta var líklega einstakt skjal í hernaðarsögunni. Fyrir tilstuðlan Banks slapp Ísland því við þá hungursneyð sem Noregur varð fyrir vegna hafnbannsins og Henrik Ibsen lýsti síðar í hinu fræga kvæði Terje Vigen.
Baudenbacher leysti Ísland úr skuldafangelsi
Dr. Carl Baudenbacher var forseti EFTA-dómstólsins árið 2012 þegar deila Íslands annars vegar og Bretlands og Hollands hins vegar kom fyrir dómstólinn. Í október 2008 hrundu þrír stærstu bankar Íslands. Einn þeirra, Landsbankinn, hafði tekið við innlánum í Bretlandi og Hollandi í gegnum útibú sitt í London og því bar Tryggingarsjóður innstæðueigenda og fjárfesta ábyrgð á þessum innlánum. Sjóðurinn hafði hins vegar nær enga fjármuni.
Bresk og hollensk stjórnvöld endurgreiddu þegar í stað innstæðueigendum og sendu íslenska ríkinu reikning upp á fjóra milljarða evra auk vaxta. Fyrir íslenskt efnahagslíf var þetta gríðarleg fjárhæð, sem nam um helmingi vergri landsframleiðslu á ársgrundvelli og varð enn hærri þegar vextir voru teknir með í reikninginn.
Íslensk stjórnvöld höfnuðu kröfunni og héldu því fram að ábyrgðin hvíldi eingöngu á þrotabúi Landsbankans og Tryggingarsjóði innstæðueigenda, að íslenska ríkið bæri ekki ábyrgð á einkaréttarlegum viðskiptum og að það hefði innleitt þá regluverksramma sem krafist var. Breska ríkisstjórnin reyndi að knýja Ísland til að gangast við ábyrgðinni með því að beita hryðjuverkalögum og koma í veg fyrir lánveitingu frá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum. Útlitið var þannig að Ísland yrði lokað inni í skuldafangelsi, líkt og Haítí árið 1825 og Þýskaland árið 1919.
Undir forystu Baudenbachers komst EFTA-dómstóllinn hins vegar að niðurstöðu Íslandi í vil á traustum lagagrundvelli. Að lokum greiddi þrotabú Landsbankans breskum og hollenskum innstæðueigendum að fullu, en vaxtagreiðslurnar hefðu orðið gífurlegar. Haítí lauk ekki greiðslum sínum fyrr en árið 1947 og Þýskaland árið 2010.
Á Íslandi varð Baudenbacher þjóðhetja, líkt og Banks hafði orðið á sínum tíma. Þann 10. ágúst 2026 kemur Baudenbacher til Íslands til að ráðleggja Íslendingum um hvort þeir eigi að vera áfram í EES eða ganga í Evrópusambandið.