Á síðasta ári hafa viðvaranir frá evrópskum herforingjum, leyniþjónustum og stjórnmálamönnum orðið sífellt háværari. Mat margra er að Rússland geti, þrátt fyrir mannfall og hergagnatjón í Úkraínu, endurbyggt hernaðargetu sína til langtíma og þar með skapað beina ógn við NATO. Jafnframt ríkir þó veruleg óvissa bæði um tímaramma og fyrirætlanir og nokkrar af þeim sviðsmyndum sem ganga lengst byggja á spám, tilgátum og vangaveltum fremur en staðreyndum.
Síðasta viðvörunin um vaxandi ógn úr austri kom frá Christian Freuding, yfirmanni þýska hersins. Í viðtali við Politico hélt hann því fram að innan NATO ríkti víðtæk skoðun um að Rússland gæti haft getu til að ráðast á NATO-ríki áður en þessum áratug lýkur.
– Við verðum að vera undirbúin … Við verðum að vera tilbúin til að berjast, sagði Freuding.
Hann lagði einnig áherslu á að árið 2029, sem hann nefndi, væri ekki mat Þjóðverja einna sér, heldur byggði á leyniþjónustugreiningum sem að hans sögn eru sameiginlegar meðal aðildarríkja NATO. Jafnframt tók hann fram að Rússland gæti fræðilega séð gripið til aðgerða fyrr en þá.
Mikilvægt er þó að hafa í huga að slík ummæli þýða ekki að NATO telji rússneska árás líklega eða yfirvofandi. Matið snýst fremur um hvenær Rússland gæti mögulega endurheimt þá hernaðargetu sem nauðsynleg væri til slíks. Nokkrir vestrænir sérfræðingar hafa einnig undirstrikað muninn á getu og ásetningi.
Gervihnattamyndir hafa vakið athygli
Umræðan hefur fengið nýtt vægi eftir umfjöllun sænska ríkissjónvarpsins SVT og fleiri norrænna fjölmiðla. Með stuðningi gervihnattamynda er því haldið fram að Rússland sé að stækka hernaðarmannvirki nálægt landamærum Finnlands. Er meðal annars um að ræða nýja herbúðir, aukið svæði fyrir herfarartæki og mannvirki fyrir skotfæri.
Yfirmaður finnska hersins, Pasi Välimäki, sagði að gert væri ráð fyrir að allt að 80.000 hermenn gætu til lengri tíma litið verið staðsettir á svæðinu, samanborið við um 20.000 áður.
Sænska hernaðarleyniþjónustan og öryggisþjónustan (Must) túlkar þessa þróun sem hluta af langtíma uppbyggingu rússnesks herafla. Forstjóri Must, Thomas Nilsson, sagði við SVT að stofnunin teldi að verið væri að byggja upp þessa innviði til að hægt verði að manna þá þegar stríðinu í Úkraínu lýkur einhvern tímann í framtíðinni.
– Við teljum ekki að þeir séu aðeins til sýnis. Hér er um að ræða undirbúning til að geta mætt NATO í stærri átökum síðar meir, sagði hann.
Must telur enn fremur að Rússland búi yfir verulegri getu til að flytja hermenn og hergögn hratt yfir miklar vegalengdir. Þessar niðurstöður byggja þó á mati sænskra leyniþjónustuyfirvalda og ekki er unnt að sannreyna þær með óháðum hætti af utanaðkomandi aðilum.
Sænska ríkisstjórnin tekur upplýsingarnar alvarlega
Varnarmálaráðherra Svíþjóðar, Pål Jonson, segir að upplýsingarnar komi ríkisstjórninni ekki á óvart.
– Við tökum þessa ógn tvímælalaust alvarlega, segir hann í athugasemd við SVT.
Jafnframt lýsir hann Rússlandi sem verulega veikluðu af stríðinu í Úkraínu og vísar til mikils taps bæði á mannafla og hergögnum.
Í röksemdafærslu ríkisstjórnarinnar felst engin mótsögn á milli þessara tveggja mynda af samtímis veikingu og styrkingu. Hugmyndin er sú að Rússland hafi veikst til skamms tíma litið en sé um leið að reyna að byggja upp öflugri herafla til framtíðar.
Varnarmálanefndin deilir ógnarmatinu og gagnrýnir varnargetuna
Sænska varnarmálanefndin deilir þeirri skoðun að rússnesk árás á Svíþjóð og/eða önnur NATO-ríki geti verið yfirvofandi. Nefndin skrifar í nýrri skýrslu:
„Ekki er hægt að útiloka vopnaða árás á Svíþjóð eða bandamenn okkar. Einnig er ekki hægt að útiloka að hernaðarlegu valdi eða hótunum um slíkt verði beitt gegn Svíþjóð eða bandamönnum okkar.“
Jafnframt telur nefndin að sænski varnariðnaðurinn standist ekki kröfur. Skortur sé bæði á gæðum og sérþekkingu, segir í skýrslunni, og kallað er eftir verulegu átaki og nýjum samningum við fleiri og betri birgja.
Engin fullkomin samstaða
Þótt viðvaranir frá evrópskum ríkisstjórnum og herafla hafi orðið sífellt fleiri að undanförnu, þá ríkir ekki einhlít samstaða meðal óháðra sérfræðinga um að Rússland standi frammi fyrir hruni eða að landið verði tilbúið til stórfelldrar árásar á NATO innan fárra ára.
Nokkrir fræðimenn og öryggismálasérfræðingar utan Kremlarhollra hópa hafa bent á að þótt Rússland hafi orðið fyrir mjög miklu tjóni í Úkraínu hafi landinu jafnframt tekist að halda varnariðnaði sínum gangandi, auka framleiðslu sumra vopnakerfa og aðlaga hagkerfið að langvarandi stríðsástandi.
Aðrir sérfræðingar benda á að spár um hernaðargetu í framtíðinni séu ávallt háðar verulegri óvissu. Þær ráðast meðal annars af þróun stríðsins í Úkraínu, þoli rússneska hagkerfisins, lýðfræðilegum forsendum og áframhaldandi stuðningi Vesturlanda við Kænugarð.
Spurningin er því ekki aðeins hversu mikinn hernaðarstyrk Rússland geti byggt upp, heldur einnig hvaða stefnumarkandi markmið rússneska forystan muni forgangsraða eftir að stríðinu í Úkraínu lýkur.
Sérfræðingar vara við einfölduðum niðurstöðum
Jafnvel meðal vestrænna öryggis- og varnarmálastofnana eru skiptar skoðanir um hvernig meta eigi hernaðarstyrk Rússlands eftir meira en fjögurra ára stríð í Úkraínu.
Fræðimenn hjá International Institute for Strategic Studies, IISS, einni þekktustu varnarmála- og öryggisgreiningarstofnun heims, hafa ítrekað bent á að Rússland hafi orðið fyrir mjög miklu tjóni en jafnframt sýnt meiri seiglu en margir sérfræðingar gerðu ráð fyrir á fyrstu stigum stríðsins.
Í einni greiningu stofnunarinnar var bent á að rússneska hagkerfið og miklar birgðir hergagna frá Sovéttímanum hefðu gert Moskvu kleift að bæta upp verulegan hluta taps síns, þótt kostnaðurinn aukist smám saman.
IISS telur jafnframt að Rússland hafi misst hundruð þúsunda hermanna frá því innrásin hófst. Greiningar stofnunarinnar styðja þó ekki þá hugmynd að rússneski herinn standi frammi fyrir yfirvofandi hruni. Þvert á móti er bent á að stríðið hafi þróast í langvarandi úthaldsstríð þar sem báðir aðilar verði fyrir miklu álagi.
Bandaríska hugveitan Center for Strategic and International Studies CSIS, hefur einnig lýst stöðunni með flóknari hætti en þær spár sem mála upp svörtustu mögulegu mynd. Samkvæmt CSIS er rússneska hagkerfið undir þrýstingi og hagvöxtur veikur, en landinu hefur jafnframt tekist að breyta verulegum hluta iðnaðar síns yfir í stríðsframleiðslu.
Stofnunin bendir á að framrás Rússa í Úkraínu hafi verið hæg og kostnaðarsöm, en hafnar einföldum ályktunum um að Moskva sé því á leiðinni að tapa stríðinu.
Margir vestrænir sérfræðingar leggja því áherslu á að tvær staðhæfingar geti verið sannar á sama tíma: að Rússland hafi veikst verulega vegna stríðsins í Úkraínu og að landið geti engu að síður til lengri tíma litið endurbyggt umtalsverða hernaðargetu. Hversu hratt það geti gerst og hvaða fyrirætlanir rússneska stjórnin hafi í raun eftir stríðið eru hins vegar spurningar sem enn ríkir veruleg óvissa um.
Danmörk hefur varfærnari tón
Utanríkisráðherra Danmerkur, Lars Løkke Rasmussen, hefur einnig varað við áhættu en orðað sig með minni afgerandi hætti en margir aðrir ráðamenn. Hann sagði í viðtali við danska ríkisútvarpið DR:
– Hér er ákveðinn gluggi þar sem hætta er á að Rússland reyni að ögra okkur – og það er þegar að gerast með netárásum, blendingsaðgerðum og einhverju sem er á mörkum 5. greinarinnar.
Þegar utanríkisráðherrann var spurður hvort Danmörk væri tilbúin að bregðast við árás á Eystrasaltssvæðinu svaraði hann játandi.
– Svarið við þeirri spurningu getur ekki verið annað en já. Ef ég svaraði einhverju öðru en já, hvaða skilaboð væri ég þá að senda?
Jafnframt skýrði hann nánar afstöðu sína til nýju upplýsinganna.
– Ég hef áhyggjur, en ég er ekki hræddur.
Ummæli Lars Løkke Rasmussen beinast fyrst og fremst að hættunni á þrýstingi, blendingsaðgerðum og ögrunum fremur en að yfirvofandi stórfelldri innrás.
Rússland hafnar ásökununum
Af rússneskri hálfu er vestrænu greiningunni alfarið hafnað. Í athugasemdum við SVT og danska ríkisútvarpið DR hélt rússneski sendiherrann í Danmörku, Vladimir Barbin, því fram að fullyrðingar um yfirvofandi rússneska árás á NATO væru algjörlega tilefnislausar:
„Sú fullyrðing að Rússland muni á næstunni ákveða að ráðast á eitt eða fleiri NATO-ríki er lygi.”
Hann hélt því enn fremur fram að slíkar viðvaranir væru notaðar til að réttlæta aukin hernaðarútgjöld innan NATO og Evrópusambandsins. Rússneskir embættismenn lýsa jafnframt eigin hervæðingu sem varnaraðgerð og viðbragði við stækkun NATO og aukinni hernaðarlegri viðveru bandalagsins nærri landamærum Rússlands.
Á sama tíma benda margir vestrænir fræðimenn á að öryggispólitísk átök einkennist oft af gagnkvæmri ógnarskynjun. Chatham House hefur til dæmis bent á að Rússland hafi um langt skeið lýst NATO sem vaxandi öryggisógn, á sama tíma og NATO-ríkin líta á hernaðarlegar ráðstafanir Rússa sem árásargjarnar og óstöðugleikavaldandi. Að báðir aðilar túlki sömu þróun með gjörólíkum hætti er því ekki nýtt fyrirbæri í evrópskum öryggismálum.
Það sem hægt er að fullyrða er að bæði vestrænir og rússneskir aðilar setja fram túlkanir á sömu þróun sem að miklu leyti byggja á þeirra eigin öryggispólitískum sjónarmiðum og hagsmunum.
Fyrir vestrænar ríkisstjórnir og leyniþjónustur birtist rússnesk hervæðing sem framtíðarógn sem krefst aukinna fjárfestinga í varnarmálum. Fyrir Rússland er sama þróun sett fram sem nauðsynlegt svar við útþenslu NATO og aukinni hernaðarlegri viðveru bandalagsins í næsta nágrenni landsins.