Þorvaldur færir Ísland aftur til 1958

Þorvaldur Gylfason hagfræðiprófessor sakar íslenska útgerðarmenn um að hafa nánast „rænt“ þjóðaratkvæðagreiðslunni um ESB og segir „fiskveiðióligarka“ hafa tekið yfir íslensk stjórnmál. Í sömu umfjöllun norsku fréttastofunnar NTB og VG er vísað til íslenskra lagaprófessora sem telja fiskveiðihagsmunum Íslands ekki ógnað vegna þess að sérstök réttindi gildi innan 12 mílna. En Ísland vann 12 mílurnar árið 1958. Fiskveiðilögsagan er 200 mílur. Hvað varð um hinar 188?

Norski stórmiðillinn VG birti rétt fyrir þjóðaratkvæðagreiðsluna á Íslandi harðorða umfjöllun undir fyrirsögninni „Íslenskur prófessor: Fiskveiðióligarkar hafa rænt ESB-kosningunum“. Þar gengur Þorvaldur Gylfason hagfræðiprófessor hart fram gegn íslenskum sjávarútvegi.

„Ég kalla þá óligarka. Því það er það sem þeir eru,“ segir Þorvaldur og fullyrðir að þeir sem ráði yfir aflaheimildum hafi orðið gríðarlega ríkir og „smám saman tekið yfir stjórnmálin á Íslandi“.

Hann heldur áfram og segir enga stjórnmálamenn lengur þora að breyta kerfinu. Fiskveiðisamtök og margir stjórnmálamenn á hægri vængnum séu, að hans mati, í vasa „fiskveiðióligarkanna“.

Síðan kemur alvarlegasta ásökunin. Þorvaldur sakar útgerðarmenn um að hafa nánast stolið þjóðaratkvæðagreiðslunni með því að ausa peningum í nei-hreyfinguna. Það er stór ásökun.

En í frétt VG eru engar tölur birtar sem sýna þessi meintu fjárframlög, enginn listi yfir greiðslur frá stórútgerðum til nei-hreyfingarinnar og enginn fjárhagslegur samanburður sem sýnir að nei-hliðin hafi haft það gríðarlega fjárhagslega forskot sem gefið er í skyn. Þess í stað er vitnað í ónafngreindan starfsmann já-hliðarinnar sem heldur því fram að nei-hreyfingin hafi haft þrisvar sinnum meira fé til ráðstöfunar.

Nei-hliðin hafnar því og telur þvert á móti að já-hliðin hafi haft meira fé. Þar stendur málið samkvæmt fréttinni. Stóru orðin eru til staðar en sannanirnar vantar.

Lagaprófessorarnir og 12 mílurnar

En enn athyglisverðara er hvernig fiskveiðiréttindum Íslands er lýst í sömu grein. VG segir hóp lagaprófessora við Háskólann í Reykjavík hafa komist að þeirri niðurstöðu að réttindi Íslands yfir fiskinum í íslenskri lögsögu yrðu ekki fyrir áhrifum af ESB-aðild.

Og hver eru rökin sem lesendum eru gefin? Að samkvæmt sameiginlegri sjávarútvegsstefnu ESB njóti strandsvæðið innan 12 sjómílna sérstakrar stöðu og þar komi meðal annars söguleg veiðiréttindi til skoðunar. Þetta hljómar ef til vill sannfærandi fyrir norskan lesanda sem þekkir ekki sögu íslensku landhelgisbaráttunnar. En Íslendingar eiga að þekkja hana.

Ísland færði fiskveiðimörkin út í 12 mílur árið 1958.

Það eru 68 ár síðan. Þeirri ákvörðun fylgdu hörð átök við Breta. Íslendingar létu ekki þar við sitja heldur færðu mörkin í 50 mílur árið 1972 og síðan í 200 mílur á áttunda áratugnum. Landhelgisbaráttan snerist einmitt um að ná yfirráðum yfir hafsvæðinu sem lá utan þessara 12 mílna.

Þess vegna vaknar óhjákvæmileg spurning þegar menntaðir fræðimenn benda á 12 mílna regluna sem tryggingu fyrir íslenskum sjávarútvegshagsmunum: Hvað varð um hinar 188 mílurnar?

12 mílurnar eru sérstaka reglan – ekki 200 mílurnar

Reglur Evrópusambandsins sjálfs eru skýrar um grundvallaratriðið. Í reglugerð ESB nr. 1380/2013 um sameiginlegu sjávarútvegsstefnuna segir í 5. grein að fiskiskip sambandsins skuli hafa jafnan aðgang að hafsvæðum og auðlindum á hafsvæði sambandsins, með þeim ráðstöfunum sem samþykktar eru samkvæmt sameiginlegu sjávarútvegsstefnunni.

Síðan kemur sérstaka reglan um 12 sjómílurnar. Aðildarríkjum er þar heimilt að takmarka veiðar á hafsvæði allt að 12 sjómílum frá grunnlínum við skip sem hefðbundið hafa veitt þar og að teknu tilliti til sérstakra nágrannaréttinda samkvæmt reglunum.

Reglugerð ESB um sameiginlegu sjávarútvegsstefnuna

Þetta er grundvallaratriði sem ekki má fela í orðaleikjum: 12 mílna svæðið er sérstök undanþága frá meginreglum sameiginlegu sjávarútvegsstefnunnar. Það er því fráleitt að nota tilvist þeirrar undanþágu sem sönnun þess að Ísland héldi óbreyttum yfirráðum yfir allri 200 mílna fiskveiðilögsögunni.

Þvert á móti vekur undanþágan sjálf augljósu spurninguna: Hvaða reglur taka við þegar 12 mílunum sleppir?

Bretar fengu svarið þegar þeir fóru úr ESB

Þetta var ekkert vafamál þegar Bretar ræddu sjávarútveginn í tengslum við Brexit. Í skýrslu bresku lávarðadeildarinnar um sjávarútveg og útgöngu Bretlands úr ESB var fyrirkomulagið skýrt með einföldum hætti: undir sameiginlegu sjávarútvegsstefnunni höfðu fiskimenn frá aðildarríkjum ESB jafnan aðgang að fiskveiðum á hafsvæðinu frá 12 og út í 200 sjómílur, með fyrirvara um kvóta og aðrar reglur sameiginlegu sjávarútvegsstefnunnar.

Skýrsla bresku lávarðadeildarinnar um sjávarútveg og Brexit

Þetta þýðir ekki að hvert einasta skip frá ESB gæti siglt til Íslands og veitt að vild. Veiðarnar lúta kvótum, reglum um úthlutun veiðiheimilda, hlutfallslegum stöðugleika og öðrum þáttum sameiginlegu sjávarútvegsstefnunnar.

En grundvallaratriðið stendur: 12–200 mílna svæðið er ekki sambærilegt við hina sérstöku 12 mílna undanþágu. Það fellur undir sameiginlegt sjávarútvegskerfi ESB.

Við vorum komin í 12 mílur árið 1958

Þarna verður málflutningur Þorvaldar og sú framsetning sem höfð er eftir lagaprófessorunum sérkennilega tímaskekkt.

Íslendingar voru komnir í 12 mílur árið 1958.

Þeir sættu sig ekki við það. Þeir færðu mörkin í 50 mílur. Þeir sættu sig ekki heldur við það. Þeir færðu þau í 200 mílur. Það kostaði hörð átök við Breta, útsendingu herskipa á Íslandsmið, ásiglingar og eina mikilvægustu fullveldisbaráttu íslenska lýðveldisins.

Íslendingar börðust ekki fyrir 200 mílunum vegna þess að 188 viðbótamílur við 12 mílur væru aukaatriði. Þeir börðust fyrir þeim vegna þess að þær skiptu öllu máli.

Kvótakerfið er allt annað mál

Þorvaldur Gylfason hefur lengi verið harður gagnrýnandi íslenska fiskveiðistjórnunarkerfisins. Það er fullkomlega lögmætt sjónarmið.

Það má deila um samþjöppun aflaheimilda. Það má deila um auðlindagjald. Það má deila um hvernig kvótum var upphaflega úthlutað og hvort breyta eigi kerfinu frá grunni. En ekkert af þessu svarar spurningunni sem kosningarnar snerust um: Hver á að hafa endanlegt pólitískt og lagalegt vald til að setja reglurnar um íslenskan sjávarútveg?

Það er hægt að vera ákafasti andstæðingur núverandi kvótakerfis á Íslandi og samt telja að það eigi að vera Íslendingar sjálfir sem breyti því. Það þarf ekki að afhenda Brussel valdheimildir til þess að breyta íslenskum lögum um fiskveiðistjórnun. Að rugla þessum tveimur málum saman er ekki röksemd fyrir ESB-aðild. Það er rökvilla.

„Óligarkar“ í stað þess að ræða reglurnar

Það er líka þægileg aðferð í pólitískri umræðu að ræða hverjir eigi fyrirtækin, hversu ríkir þeir séu og hvaða hvatir þeir kunni að hafa í stað þess að svara efnislegu spurningunni.

Þannig færist umræðan frá reglum ESB yfir í persónur. Útgerðarmenn verða „óligarkar“. Andstæðingar aðildar verða handbendi þeirra. Og þegar kjósendur greiða síðan atkvæði gegn stefnu sem fræðimenn telja rétta er freistandi að útskýra niðurstöðuna með peningum, áróðri eða fáfræði kjósenda.

En 52,8% Íslendinga höfnuðu endurupptöku aðildarviðræðna. Þeir þurftu ekki leyfi prófessora til þess. Og niðurstaðan hverfur ekki þótt þeir sem töpuðu kosningunum komi með eftiráskýringar sem ekki eru byggðar á staðreyndum.

Þess vegna er kaldhæðnin í málflutningnum svo mikil.

Árið 1958 sagði Ísland við stórveldi Evrópu: 12 mílur. Síðan sagði Ísland: 50 mílur. Og loks: 200 mílur.

Íslendingar lögðu mikið undir til þess að ná yfirráðum yfir auðlindinni sem efnahagslegt sjálfstæði þjóðarinnar byggðist að verulegu leyti á.

Nú, árið 2026, er íslenskum kjósendum sagt að þeir eigi ekki að hafa miklar áhyggjur af sameiginlegri sjávarútvegsstefnu ESB vegna þess að sérstakar reglur gildi innan 12 mílna.

Það er eins og síðari þorskastríðin hafi aldrei átt sér stað. Eins og útfærslan í 50 mílur hafi ekki skipt máli. Eins og 200 mílurnar hafi verið óþarfar.

Þorvaldur Gylfason getur kallað íslenska útgerðarmenn óligarka eins oft og hann vill. Hann getur gagnrýnt kvótakerfið. Hann getur sakað stórútgerðina um pólitísk áhrif. En ekkert af því breytir reglum Evrópusambandsins. Og þær reglur gera einmitt greinarmun á 12 mílna strandsvæðinu og hafsvæðinu þar fyrir utan.

Þess vegna stendur eftir ein einföld spurning sem allir fræðimenn sem vilja sannfæra Íslendinga um að sjávarútvegshagsmunir þeirra séu tryggir innan ESB verða að svara: