Fimm ástæður fyrir því að Ísland hafnaði aðildarviðræðum við ESB
(Myndin sýnir dr. Baudenbacher flytja fyrirlestur sinn 10. ágúst 2026, en Ólafur Ragnar Grímsson stýrði fundinum.)
Hannes Hólmsteinn Gissurarson er með nýja grein í The Conservative:, þar sem hann útskýrir ósigur ESB-aðildarsinna á Íslandi (gervigreind snaraði yfir á íslensku):
Í þjóðaratkvæðagreiðslunni 29. ágúst 2026 höfnuðu Íslendingar viðræðum um aðild að Evrópusambandinu af fimm ástæðum: þremur efnahagslegum og tveimur sem vörðuðu sjálfa tilvist og stöðu þjóðarinnar.
Í fyrsta lagi stóð valið ekki á milli einangrunar og Evrópu. Ísland hefur verið aðili að Evrópska efnahagssvæðinu frá árinu 1994 ásamt Noregi, Liechtenstein og, í raun og veru, Sviss. Þetta þýðir að Ísland er hluti af innri markaðnum en sjávarútvegur, landbúnaður, utanríkisviðskipti og peningamál eru ekki undir stjórn ESB.
Í öðru lagi vildu Íslendingar ekki framselja yfirráð yfir þessum fjórum mikilvægu málaflokkum til ESB, sérstaklega ekki yfir sjálfbærum og arðbærum sjávarútvegi sínum, né missa möguleikann á að gera fríverslunarsamninga við ríki á borð við Kína, Indland, Bandaríkin og Brasilíu.
Þriðja efnahagslega ástæðan var sú að velmegandi Ísland myndi greiða miklu meira til ESB en það fengi til baka frá sambandinu. Íslendingum þótti ekki skemmtilegt þegar Politico hafði eftir embættismanni ESB að hann vonaðist til þess að Ísland og Svartfjallaland gengju í sambandið á sama tíma vegna þess að ávinningurinn af Íslandi myndi standa undir kostnaðinum af Svartfjallalandi.
Framtíðarhorfur ESB
Ein ástæða þess að aðild var hafnað, sem snertir sjálfa framtíðarstöðu þjóðarinnar, var sú að horfur Evrópusambandsins virðast ekki sérstaklega bjartar. Sambandið stendur frammi fyrir verulegum fjárhagslegum áskorunum á næstu árum: ófjármögnuðum lífeyrisskuldbindingum, á meðan íslenska lífeyriskerfið er það sterkasta í heimi; viðvarandi hallarekstri ríkissjóða í mörgum aðildarríkjum; umfangsmiklum fyrirhuguðum útgjöldum til hernaðaruppbyggingar, á meðan Ísland er með varnarsamning við Bandaríkin; og óhjákvæmilegum kostnaði vegna hinna níu tiltölulega fátæku umsóknarríkja í Suðaustur-Evrópu.
Þrátt fyrir þessar áskoranir reynir valdastéttin í Brussel að breyta ESB í sambandsríki, gegn vilja meirihluta evrópskra kjósenda.
Sterk þjóðernisvitund
Önnur ástæða sem snertir sjálfa tilvist og stöðu þjóðarinnar kann að skýra hvers vegna hægri- og vinstrimenn á Íslandi sameinuðust gegn ESB-aðild, á meðan stuðningur við ESB var að mestu bundinn við menntamenn í þéttbýli og opinbera starfsmenn.
Þetta er hin sterka íslenska þjóðernisvitund sem mótaðist í sjálfstæðisbaráttu 19. aldar og náði hámarki þegar Danmörk viðurkenndi fullveldi Íslands árið 1918.
Þessi þjóðernisvitund styrktist enn frekar í þorskastríðunum fjórum sem Íslendingar háðu fram til ársins 1976 til þess að ná yfirráðum yfir gjöfulum fiskimiðunum umhverfis landið.
Þjóðernisvitundin byggðist á minningunni um hið sjálfstæða íslenska þjóðveldi á árunum 930–1262, sem stjórnað var með lögum en ekki konungi, sem og minningunni um myrku aldirnar sem fylgdu þegar Ísland varð fyrst að lúta norskum konungi og síðar dönskum.
Það kemur því ekki á óvart að sumir samstarfsmenn mínir við Háskóla Íslands, svo sem prófessorarnir Baldur Þórhallsson og Guðmundur Hálfdanarson, sem hafa fengið rausnarlega styrki frá ESB, hafi gert sitt besta til að gera lítið úr þessari sögulegu minningu og jafnvel hæðast að henni.
Snjallt slagorð
Þessar fimm ástæður fyrir því að ganga ekki í ESB voru settar fram í vel skipulagðri og nánast hnökralausri kosningabaráttu nei-sinna.
Já-sinnar byggðu hins vegar málflutning sinn að mestu á einu snjöllu slagorði, Já til að sjá, sem erfitt er að þýða yfir á ensku. Í aðdáunarverðri stuttu máli merkir það í raun: Kjóstu já til þess að komast að því hvað ESB getur boðið Íslandi í samningaviðræðum.
Hver gæti verið á móti því?
Að sjálfsögðu aðeins þeir sem höfðu lesið ítarleg fyrirmæli ESB til umsóknarríkja.
Grimmilegar persónuárásir
Já-hliðin beitti einnig þremur öðrum brögðum.
Hið fyrsta var að lofa Íslendingum mun hærri lífskjörum ef Ísland gengi í ESB en þeir nutu þegar. Það var ekki sannfærandi í landi sem er mun auðugra en flest aðildarríki ESB.
Annað bragðið var að gera Donald Trump Bandaríkjaforseta að kosningamáli. Það gekk heldur ekki. Óvarleg ummæli forseta sem á aðeins tvö og hálft ár eftir af kjörtímabili sínu breyta ekki utanríkisstefnu þjóðar til langs tíma.
Þriðja bragðið fólst í grimmilegum persónuárásum á tvo áhrifamestu talsmenn nei-hliðarinnar, dr. Carl Baudenbacher, alþjóðlega viðurkenndan sérfræðing í Evrópurétti, sem í embætti forseta EFTA-dómstólsins árið 2013 dæmdi Íslandi í vil í mikilvægu máli um skuldbindingar sem rekja mátti til íslenska bankahrunsins árið 2008, og Ólaf Ragnar Grímsson, sem var forseti Íslands í tuttugu ár, 1996–2016.
Dr. Baudenbacher gaf út bók um Ísland og ESB og hélt fyrirlestur fyrir troðfullum sal. Ólafur Ragnar hélt röð áhrifamikilla ræðna og sjónvarpsviðtala.
Persónuárásir já-hliðarinnar á þá snerust henni í óhag.
prófessor emeritus