Íslendingum var boðinn stóll við samningaborðið. Þeir litu á hann og ákváðu að þeim liði bara ágætlega standandi.
Blaðið The European Conservative birti í gær eftirfarandi grein um atkvæðagreiðsluna á Íslandi eftir Írisi Erlingsdóttur fjölmiðlafræðing. Útkoma atkvæðagreiðslunnar varð bæði íslensku ríkisstjórninni og framkvæmdastjórn Evrópusambandsins mikið áfall.
Íris Erlingsdóttir skrifar:
„Það er álitið að fáar þjóðir hafi þolað kúgun og yfirgáng af meiri kurteisi en Íslendíngar. Um aldaraðir alt fram á þennan dag lifðu þeir í skilníngsríkri sáttfýsi við kúgun, án þess að gera nokkru sinni tilraun til uppreistar. Eingri þjóð var byltíngarhugtakið jafn hulið. Ævinlega voru Íslendíngar reiðubúnir að kyssa þann vöndinn er sárast beit og trúa því að kaldrifjaðasti böðullinn væri sönnust hjálp þeirra og öruggast skjól.“
— Halldór Laxness, Sjö töframenn: Ósigur ítalska loftflotans í Reykjavík (1933)
Svo ritaði Halldór Laxness árið 1933, rúmum tveimur áratugum áður en hann varð eini íslenski Nóbelsverðlaunahafinn í bókmenntum. Nítíu og þremur árum síðar virðast Íslendingar hafa glatað einhverju af sinni margrómuðu kurteisi.
Þann 29. ágúst 2026 voru þeir spurðir spurningar sem hljómaði ósköp hógværlega: Á Ísland að hefja að nýju aðildarviðræður við Evrópusambandið?
Ekki var verið að spyrja þá hvort Ísland ætti að ganga í Evrópusambandið. Spurningin var hvort Ísland ætti að setjast aftur að samningaborðinu, taka upp að nýju aðildarferli sem hafði legið niðri í meira en áratug og komast að því hvers konar aðildarsamningur kynni að standa Íslandi til boða.
Slagorð Já-hreyfingarinnar þjappaði þessu öllu saman í fjögur einstaklega hughreystandi orð: Já til að sjá.
Eins og konfektkassi lægi á samningaborðinu í Brussel. Maður veit aldrei hvað maður fær nema maður kíki, er það nokkuð? Af hverju ekki að kíkja? Af hverju ekki að hlusta? Af hverju ekki að semja?
Svar Íslendinga var afdráttarlaust: Nei.
Með 53% atkvæða gegn 47% höfnuðu Íslendingar því að hefja að nýju aðildarviðræður. Kjörsókn var 82,5%. Reykjavík studdi endurupptöku viðræðna. Landið að öðru leyti gerði það ekki.
Stuðningsmenn nýrra viðræðna lögðu ítrekað áherslu á að þjóðaratkvæðagreiðslan væri ekki formleg atkvæðagreiðsla um aðild að Evrópusambandinu. Já hefði ekki komið Íslandi inn í sambandið heldur aðeins hafið viðræðum að nýju og gefið Íslendingum kost á að skoða þann samning sem kynni að nást áður en endanleg ákvörðun yrði tekin.
En að lýsa valinu sem einfaldri ákvörðun um hvort ræða ætti við Evrópusambandið gerir lítið úr því sem raunverulega var í húfi.
Saga Íslands á síðari tímum er saga þjóðar sem hefur þurft að verja fullveldi sitt frá upphafi. Eftir aldalanga erlenda stjórn fékk Ísland heimastjórn frá Danmörku árið 1904, varð fullvalda ríki árið 1918 og stofnaði lýðveldi árið 1944. Í þorskastríðinu, á áttunda áratug 20. aldar, var Ísland reiðubúið að takast á við Breta—eina af nánustu bandalagsþjóðum sínum—til að ná yfirráðum yfir hafsvæðinu umhverfis landið.
Áttatíu og tveimur árum eftir stofnun lýðveldisins voru Íslendingar spurðir hvort þeir vildu hefja að nýju ferli sem, ef það leiddi til aðildar, myndi á endanum fela í sér að það vald sem Ísland fer nú með sjálft yrði að hluta deilt með stofnunum Evrópusambandsins.
Stuðningsmenn aðildar eiga veigamikið svar við fullveldisrökunum. Ísland tekur nú þegar víðtækan þátt í Evrópusamstarfi. Í gegnum Evrópska efnahagssvæðið er Ísland hluti af innra markaði ESB og innleiðir umfangsmikinn hluta löggjafar sambandsins, án þess þó að eiga fulltrúa á Evrópuþinginu eða atkvæði í ráðinu þegar löggjöfin er samþykkt.
Hvers vegna, spyrja þeir, ætti Ísland áfram að taka við evrópskum reglum án þess að fá sæti við borðið?
Það er fullkomlega réttmæt spurning.
Ísland var aldrei utan Evrópu
Þetta er það fyrsta sem erlendir lesendur þurfa að skilja í umræðunni um Evrópusambandið og Ísland. Valið hefur aldrei staðið á milli Evrópu og einangrunar.
Ísland er stofnaðili að NATO, á aðild að Fríverslunarsamtökum Evrópu, EFTA, tekur þátt í Schengen-samstarfinu og hefur frá árinu 1994 verið aðili að Evrópska efnahagssvæðinu. Með EES-samningnum er Ísland hluti af innra markaðinum og tekur þátt í fjórfrelsinu: frjálsu flæði vöru, þjónustu, fjármagns og fólks.
Íslendingar geta nú þegar búið, stundað nám, unnið og stofnað fyrirtæki á öllu EES-svæðinu á grundvelli reglna þess um frjálsa för. Stór hluti þeirrar efnahagslegu samþættingar sem almennt er tengd aðild að Evrópusambandinu er þegar hluti af daglegu lífi Íslendinga.
Í þessu fyrirkomulagi er augljós lýðræðislegur veikleiki. Mikið af þeirri löggjöf ESB sem fellur undir EES-samninginn verður að lokum hluti af íslenskum rétti, en Ísland hefur ekki atkvæðisrétt þegar sambandið setur löggjöfina. Ísland tekur þátt í sérfræðivinnu og hefur leiðir til að hafa áhrif meðan reglur eru í undirbúningi, en þar sem landið er ekki aðili að ESB á það engan framkvæmdastjóra, enga þingmenn á Evrópuþinginu og ekkert atkvæði í ráðinu.
Þetta er ef til vill sterkasta röksemd stuðningsmanna fullrar aðildar: Ísland greiðir nú þegar hluta af verði evrópskrar samþættingar án þess að njóta þeirrar pólitísku aðkomu sem aðildarríki hefur.
En EES er ekki Evrópusambandið.
Og það sem mestu máli skiptir er að EES-samningurinn nær ekki yfir sum þau svið sem Íslendingar hafa lagt mesta áherslu á að halda ákvörðunarvaldinu heima fyrir. Ísland stendur utan tollabandalags ESB og sameiginlegrar viðskiptastefnu þess. Það hefur eigin gjaldmiðil og eigin peningastefnu. Og tvö svið sem hafa gríðarlega efnahagslega, menningarlega og pólitíska þýðingu fyrir landið—landbúnaður og sjávarútvegur—standa utan sameiginlegrar landbúnaðarstefnu og sameiginlegrar sjávarútvegsstefnu Evrópusambandsins.
Þarna verður hið, að því er virðist, einfalda loforð um „sæti við borðið“ töluvert flóknara.
Full aðild myndi veita Íslandi rödd og atkvæði innan stofnana þar sem landið hefur hvorugt í dag. En hún myndi jafnframt færa evrópska samþættingu inn á svið sem Ísland kýs vísvitandi að hafa utan EES-samningsins og undir eigin stjórn. Sætið er ekki ókeypis.
Hafsvæðið sem Ísland barðist fyrir
Hvergi í Evrópu er óheppilegra að lýsa sjávarútvegi sem einfaldlega enn einum „málaflokki“ en á Íslandi.
Hafið er óaðskiljanlegt frá sögu þjóðarinnar. Öldum saman var fiskurinn spurning um lífsafkomu. Á tuttugustu öld varð sjávarútvegurinn undirstaða þeirrar umbreytingar sem gerði Ísland að einni ríkustu þjóð Evrópu, frá því að vera ein sú fátækasta. Yfirráð yfir hafinu umhverfis landið urðu því nánast samheiti við efnahagslegt sjálfstæði.
Ísland barðist hart fyrir þeim yfirráðum. Frá því á sjötta áratug síðustu aldar færði Ísland fiskveiðilögsögu sína út í áföngum: fyrst í 12 sjómílur, síðan 50 og loks, árið 1975, í 200 sjómílur. Bretar mótmæltu.
Úr varð þorskastríðið, einstök röð átaka þar sem þjóð án hers skoraði á hólm eitt öflugasta flotaveldi heims um réttinn til að ráða yfir fiskinum í hafinu umhverfis strendur sínar. Bresk herskip vörðuðu togara sem veiddu á umdeildu hafsvæði. Skip Landhelgisgæslunnar klipptu á togvíra breskra togara. Skip sigldu hvert á annað. Samskipti ríkjanna versnuðu svo mikið að Ísland hótaði að slíta stjórnmálasambandi við Bretland og vakti jafnvel máls á því að loka hinni hernaðarlega mikilvægu NATO-stöð í Keflavík.
Ísland vann.
Árið 1976 viðurkenndu Bretar 200 sjómílna fiskveiðilögsögu Íslands.
Það sem hafði byrjað sem deila um þorsk var orðið miklu stærra: yfirlýsing örsmárrar þjóðar um að náttúruauðlindirnar umhverfis land hennar skyldu fyrst og fremst vera undir hennar eigin stjórn.
Þessi saga gerir spurninguna um Evrópusambandið sérlega erfiða á Íslandi. Ísland stendur í dag utan sameiginlegrar sjávarútvegsstefnu ESB. Það stjórnar fiskveiðum innan lögsögu sinnar samkvæmt íslenskum lögum, en um deilistofna þarf eðli máls samkvæmt að semja við önnur ríki.
Yrði Ísland aðili að Evrópusambandinu myndi það hins vegar gangast undir sameiginlegu sjávarútvegsstefnuna, CFP. Veiðiheimildir stofna sem heyra undir kerfið eru ákveðnar innan sameiginlegs evrópsks laga- og stjórnmálaramma; ráð ESB ákveður leyfilegan heildarafla og úthlutar veiðiheimildum milli aðildarríkja, sem síðan úthluta sínum hlut innanlands.
Þessi greinarmunur er oft óskýr í íslenskri umræðu um ESB. Aðild þýðir ekki að embættismaður í Brussel ákveði hvort sjómaður á Ísafirði megi fara á sjó á þriðjudagsmorgni. Aðildarríkin fara áfram með mikilvægt framkvæmdavald, þar á meðal úthlutun sinna eigin veiðiheimilda innanlands.
En Ísland héldi heldur ekki því kerfi sem það hefur í dag.
Grundvallarramminn, þar sem þessar ákvarðanir eru teknar, væri ekki lengur á valdi Íslands eins. Og ekkert núverandi aðildarríki ESB hefur fengið varanlega undanþágu sem gerir því kleift að standa einfaldlega utan sameiginlegu sjávarútvegsstefnunnar.
Það er mikilvæg staðreynd í ljósi nýlegrar sögu Íslands, sem árið 1976 var reiðubúið að leggja undir samskipti sín við Bretland og ógna samstöðu innan NATO til þess að tryggja yfirráð sín yfir fiskimiðunum.
Hálfri öld síðar voru Íslendingar spurðir hvort þeir vildu hefja að nýju viðræður sem, ef þær leiddu til aðildar, myndu að lokum færa þessi sömu hafsvæði undir sameiginlegt sjávarútvegskerfi Evrópusambandsins. Það þarf ekki að líta á Evrópusambandið sem óvin Íslands til að skilja sögulega þýðingu þessa.
En Ísland mun semja um sérlausn …
Stuðningsmenn aðildar svöruðu slíkum mótbárum gjarnan með einu hughreystandi orði: Samningar.
Ísland, okkur var sagt, myndi aldrei samþykkja samning sem fórnaði grundvallarhagsmunum þjóðarinnar. Sjávarútvegurinn væri einstakur. Landfræðileg staða Íslands væri einstök. Þjóðin er einstaklega háð auðlindum hafsins. Brussel hlyti því að skilja að Ísland þyrfti einstaka lausn.
Kannski hefði Brussel skilið það.
Aðildarviðræður eru jú samningaviðræður. Aðlögunartímabil, tæknilegar útfærslur og sérákvæði fyrir einstök ríki eru ekkert einsdæmi. En það er grundvallarmunur á því að semja um hvernig evrópskar reglur taka gildi og því að semja um hvort grundvallarreglurnar taki yfirleitt gildi.
Evrópusambandið nefnir það safn réttinda og skyldna sem bindur aðildarríkin acquis communautaire. Umsóknarríkjum er ætlað að taka það upp. Tilgangur aðildarviðræðna er ekki að gera umsóknarríki kleift að velja af matseðli hvaða grundvallarþætti aðildar það vill samþykkja.
Þessi greinarmunur skiptir sérstaklega miklu máli í sjávarútvegsmálum. Ekkert fordæmi er fyrir því að ríki gangi í Evrópusambandið og fái um leið almenna, varanlega undanþágu frá sameiginlegu sjávarútvegsstefnunni.
Ísland hefði getað samið um smáatriðin. Það hefði getað barist af hörku um veiðiheimildir, aðgang að miðum, aðlögunartímabil og viðurkenningu á sérstöðu íslenskra aðstæðna. Það hefði jafnvel getað náð betri samningi en efasemdamenn töldu mögulegt.
En það gat ekki með sanngirni gengið til viðræðna á þeirri forsendu að Ísland yrði með einhverjum hætti fyrsta aðildarríkið sem fengi fulla aðild að Evrópusambandinu en stæði um leið varanlega utan einni af sameiginlegum stefnum þess vegna þess að hún væri pólitískt óásættanleg heima fyrir.
Spurningin var ekki hvort Ísland gæti samið. Auðvitað gat það samið. Spurningin var hvað Brussel gæti samþykkt án þess að hætta að beita sjálfum reglum sambandsins.
Já, bara til að sjá
Og einmitt þess vegna er niðurstaða laugardagsins áhugaverðari en venjuleg höfnun á aðild að Evrópusambandinu.
Íslendingar höfnuðu ekki aðildarsamningi. Enginn slíkur samningur var til. Þeir höfnuðu ekki kjörum sem Brussel hafði boðið. Engin slík kjör lágu fyrir. Þeir höfnuðu því að Ísland skyldi yfirleitt hefja ferlið að nýju.
Já-hreyfingin skildi vandann og svaraði honum með snjöllum rökum. Já til að sjá krafðist þess ekki að Íslendingar yrðu ástfangnir af Evrópusambandinu. Það krafðist þess ekki einu sinni að þeir tækju afstöðu til þess hvort aðild væri æskileg.
Semjum bara. Sjáum hvað býðst. Ákveðum svo síðan hvað við viljum gera. Pólitískt var þetta aðlaðandi vegna þess að það virtist fresta erfiðu spurningunni. En kannski var það jafnframt veikleikinn. Því Íslendingar höfðu séð þetta áður.
Ísland sótti um aðild að Evrópusambandinu árið 2009 og viðræður hófust árið eftir. Þær voru settar á ís eftir stjórnarskiptin 2013. Umræðan um sjávarútveg, landbúnað, fullveldi og evruna er ekki ný. En grundvallarreglur Evrópusambandsins eru ekki heldur ókannað land sem bíður þess að íslenskir landkönnuðir haldi þangað í leiðangur.
Ekki er hægt að líta framhjá landfræðilegri skiptingu atkvæðanna. Reykjavík var eini hluti landsins sem sagði já. Utan höfuðborgarinnar var tillögunni hafnað.
Þessi skipting ætti að vera umhugsunarefni fyrir þá sem freistast til að afgreiða andstöðu við aðild sem fortíðarþrá eða þjóðernishyggju. Þær atvinnugreinar sem sumar af óleystu spurningunum um aðild snerta með hvað beinustum hætti—sjávarútvegur og landbúnaður—eru að stórum hluta utan höfuðborgarinnar.
Það sem frá Reykjavík kann að virðast vera stofnanaleg spurning um áhrif Íslands í Evrópu lítur allt öðruvísi út í sjávarþorpi þar sem efnahagsleg tilvera byggist á ákvörðunum um hafið.
Ísland hafnaði ekki Evrópu
Nú verður freistandi að túlka niðurstöðuna sem merki um að Ísland hafi snúið baki við Evrópu. Það gerði það alls ekki.
Eins og áður segir er Ísland áfram nátengt Evrópu í gegnum EES. Það er áfram þátttakandi í Schengen og aðili að NATO og EFTA. Íslendingar munu áfram búa, vinna, stunda nám, eiga viðskipti og ferðast um Evrópu.
Í þjóðaratkvæðagreiðslunni var ekki spurt hvort Ísland væri evrópskt. Spurt var hvort Ísland vildi hefja að nýju ferlið sem gæti leitt til aðildar að Evrópusambandinu. Það er ekki sama spurningin.
Það er eitthvað næstum dásamlega íslenskt við niðurstöðuna.
Þjóð sem telur færri en 400.000 manns, á eldfjallaeyju úti í Norður-Atlantshafi, fékk boð um að setjast aftur að samningaborði stjórnmála- og efnahagssambands rúmlega 450 milljóna manna. Tilboðið hljómaði hógvært. Enginn var að biðja Ísland um að skrifa neitt frá sér. Enginn bað Ísland um að taka upp evruna eða að afhenda Brussel fiskimiðin. Íslandi var einfaldlega boðið aftur að samningaborðinu.
Já, bara til að sjá. Og þá erum við aftur komin að Halldóri Laxness. Árið 1933 hæddist hann að löndum sínum fyrir þá furðulegu hæfni þeirra að þola yfirgang með kurteisi — að „kyssa þann vöndinn er sárast beit og trúa því að kaldrifjaðasti böðullinn væri sönnust hjálp þeirra og öruggast skjól.”
Níutíu og þremur árum síðar var Íslandi enginn vöndur boðinn. Aðeins stóll. Stóll við samningaborðið. Íslendingar horfðu á hann.
Og ákváðu að þeim liði bara ágætlega standandi.
Nei.
