Íslenska NEI-ið var óþægileg óvænt höfnun fyrir Brussel, segir The Economist. Blaðið bendir á að þótt fjölmörg fátækari ríki bíði eftir inngöngu í Evrópusambandið séu auðug ríki á borð við Noreg og Sviss ekkert að flýta sér inn. Fiskveiðar, landbúnaður og trú Íslendinga á að landið geti dafnað utan ESB vógu þyngra en geopólitíkin.
Breska vikuritið The Economist fjallar um niðurstöðu íslensku þjóðaratkvæðagreiðslunnar í grein undir fyrirsögninni „EU enlargement hits an Icelandic snag“ — eða „Stækkun ESB rekst á íslenska fyrirstöðu“.
Blaðið segir embættismenn Evrópu venjulega snúa aftur til starfa í byrjun september, úthvílda eftir sumarfrí og tilbúna að takast á við vandamál álfunnar. Að þessu sinni hafi hins vegar óvænt höfnun úr miðju Atlantshafi spillt stemningunni. Fyrir samband sem sé vant því að ræða hversu hratt önnur ríki geti gengið inn sé óþægilegt að fá einfaldlega svarið: „Nei takk.“
Stóru geopólitísku rökin dugðu ekki
The Economist segir að utan frá séð hefði mátt búast við því að þjóðaratkvæðagreiðslan snerist fyrst og fremst um stóru geopólitísku spurningar samtímans.
Stríð geisi í Evrópu, Donald Trump Bandaríkjaforseti hafi sýnt Grænlandi áhuga og ríki sem geti leitað öryggis innan stærri bandalaga séu að gera það. Finnland og Svíþjóð hafi gengið í NATO eftir innrás Rússlands í Úkraínu, Úkraína hafi sótt um aðild að bæði NATO og ESB og Kanada leitist við að styrkja tengsl sín við Evrópusambandið.
Ísland sé þegar NATO-ríki og hefði því, að mati blaðsins, getað virst augljóst næsta skref að stefna einnig inn í ESB.
En svo fór ekki. The Economist dregur niðurstöðuna saman með einföldum orðum:
„Allar þjóðaratkvæðagreiðslur eru staðbundnar.“
Fiskurinn vó þyngra
Blaðið telur sjávarútveginn hafa verið í fararbroddi andstöðunnar við ESB-aðild og bendir á að greinin standi undir nær 40% af vöruútflutningi Íslands. Sömu hagsmunir hafi vegið þungt þegar fyrra aðildarferli Íslands rann út í sandinn árið 2013.
Röksemdin hafi nú verið sú sama og áður: að reglur Evrópusambandsins gætu opnað íslensk fiskimið fyrir skipum annarra ríkja og sett fiskveiðum takmarkanir sem skaðað gætu útflutning landsins.
En The Economist segir andstöðuna hafa byggst á fleiru. Þar hafi einnig vegið þungt sú sannfæring að Ísland geti dafnað á eigin forsendum og að núverandi tengsl við Evrópusambandið, ásamt NATO-aðildinni, séu nægileg.
Reykjavík á móti landsbyggðinni
Blaðið vekur athygli á skýrum landfræðilegum mun í niðurstöðunum. Aðeins í Reykjavík hafi meirihluti kjósenda viljað hefja viðræðurnar að nýju. Annars staðar hafi meirihluti verið á móti.
Bændur hafi óttast aukna samkeppni og missi opinberra styrkja. Atvinnurekendur og hluti verkalýðshreyfingarinnar hafi einnig lagst gegn endurupptöku viðræðna.
Þessi sjónarmið hafi reynst sannfærandi gagnvart rökum já-hliðarinnar um að lítið eyríki þyrfti formlega aðild að stærra ríkjasambandi til að dafna.
Brussel getur huggað sig við smæð Íslands
The Economist segir að Evrópusambandið muni án efa reyna að gera lítið úr höfnuninni. Íslendingar séu aðeins um 400 þúsund, eða um 0,1% af íbúafjölda ESB. Ísland sé þegar innan Evrópska efnahagssvæðisins og Schengen og þjóðaratkvæðagreiðslan hafi aðeins snúist um að hefja aftur viðræður sem stöðvuðust árið 2013.
Jafnvel þótt já-hliðin hefði unnið væri því alls ekki tryggt að Ísland hefði að lokum orðið aðildarríki.
En The Economist segir það þó vera litla huggun fyrir samband sem hefur stært sig af aðdráttarafli sínu gagnvart ríkjum utan ESB.
Fátækari ríkin vilja inn – þau auðugu síður
Þarna kemur ein athyglisverðasta niðurstaða greinarinnar. The Economist bendir á að tíu ríki með samtals um 150 milljónir íbúa hafi formlega sótt um inngöngu í Evrópusambandið. Blaðið lýsir þeim með óvenju afdráttarlausum hætti: þau séu öll fátæk, flest búi við illa starfandi stjórnmálakerfi og eitt þeirra, Úkraína, sé í stríði.
Íslenska þjóðaratkvæðagreiðslan minni hins vegar á allt aðra hlið málsins: Auðug evrópsk ríki utan ESB eru ekki endilega að berjast fyrir því að komast inn. The Economist nefnir þar sérstaklega Noreg og Sviss og segir hvorugt ríkið vera að flýta sér að ganga í sambandið.
Í því ljósi verður íslenska NEI-ið meira en einangruð niðurstaða í fámennu landi í Norður-Atlantshafi. Það vekur spurningu um hversu sterkt aðdráttarafl Evrópusambandsins raunverulega er meðal auðugra og sjálfstæðra Evrópuríkja sem þegar eiga náið efnahagslegt samstarf við sambandið.
„Einhver gleymdi að segja Íslendingum frá því“
The Economist lýkur greininni með kaldhæðnislegri athugasemd sem dregur sjónarmið blaðsins saman.
Blaðið segir að í Brussel sé gjarnan bent á það með stolti að á meðan Donald Trump hóti nágrönnum Bandaríkjanna yfirtöku sé aðdráttarafl Evrópusambandsins svo mikið að nágrannaríki þess keppist við að fá inngöngu. En síðan kemur lokasetningin:
„Einhver gleymdi að segja Íslendingum frá því.“
Íslenska þjóðin fékk tækifæri til að opna aðildarferlið að Evrópusambandinu á ný. Hún sagði nei.
Og eins og The Economist bendir nú sjálft á virðast fiskimiðin, landbúnaðurinn og trú Íslendinga á eigin getu hafa reynst sterkari en þau geopólitísku rök sem margir töldu að myndu færa Ísland nær Brussel.