Nefnd Sameinuðu þjóðanna um afnám kynþáttamisréttis telur að ríki eigi að grípa til víðtækra aðgerða til að bæta fyrir langvarandi afleiðingar þrælahalds og þrælaverslunar. Ekki er aðeins rætt um fjárhagslegar bætur og opinberar afsökunarbeiðnir heldur einnig breytingar á minnismerkjum, opnun skjalasafna og endurskoðun kennsluefnis. Bretland er meðal þeirra ríkja sem standa frammi fyrir vaxandi kröfum um slíkt uppgjör.
Umræða um bætur vegna þrælahalds og þrælaverslunar hefur færst á nýtt stig eftir að nefnd Sameinuðu þjóðanna um afnám kynþáttamisréttis, CERD, birti nýja túlkun sína á skyldum ríkja samkvæmt alþjóðasamningnum gegn kynþáttamisrétti frá 1965.
Nefndin telur að ríki geti haft skyldur samkvæmt núgildandi alþjóðalögum til að takast á við afleiðingar þrælahalds og þrælaverslunar, jafnvel þótt upphaflegir atburðir hafi átt sér stað löngu áður en núgildandi alþjóðasamningar tóku gildi. Þetta er grundvallaratriði í málinu.
Hingað til hafa stjórnvöld meðal annars bent á að ekki sé hægt að leggja núgildandi alþjóðalög afturvirkt á atburði sem áttu sér stað fyrir hundruðum ára.
CERD nálgast málið frá annarri átt. Nefndin heldur því fram að spurningin snúist ekki eingöngu um lagalega stöðu þrælaverslunar þegar hún átti sér stað heldur einnig um það hvort afleiðingar hennar valdi enn í dag kerfisbundnu misrétti sem ríki hafi skyldu til að bregðast við. Nefndin lýsir sjálf þessari nálgun sem „paradigm shift“ – grundvallarbreytingu á nálgun málsins.
Ekki bara krafa um peninga
Tilmælin ganga töluvert lengra en að fjalla um fjárhagslegar bætur. CERD segir að ríki eigi að skoða víðtækar „reparatory measures“ – aðgerðir til leiðréttingar og bóta.
Þar geta meðal annars falist fjárhagslegar bætur, opinberar afsökunarbeiðnir, sannleiksnefndir, opnun sögulegra skjalasafna og breytingar á opinberum minnismerkjum.
Einnig er lagt til að endurskoða sögukennslu og kennsluefni þannig að saga þrælahalds, þrælaverslunar og framlag fólks af afrískum uppruna fái þar meira vægi.
Þannig nær umræðan ekki aðeins til þess hvað ríki eigi hugsanlega að greiða, heldur einnig hvernig þau eigi að segja eigin sögu.
Styttur og minnismerki undir smásjánni
Eitt umdeildasta atriðið varðar opinber minnismerki. Samkvæmt tilmælum nefndarinnar ættu ríki að endurskoða opinbert minningarlandslag sitt og íhuga ný minnismerki, listaverk og nöfn á opinberum stöðum til að viðurkenna reynslu og framlag fólks af afrískum uppruna.
Þetta gæti haft sérstaka þýðingu í Bretlandi, þar sem undanfarin ár hafa þegar staðið harðar deilur um styttur og minnismerki einstaklinga sem tengdust breska heimsveldinu eða þrælaverslun.
Bretar vilja ekki samþykkja bótaskyldu
Bresk stjórnvöld hafa hingað til hafnað því að Bretland beri lagalega skyldu til að greiða fjárhagslegar bætur fyrir þrælahald fyrri alda. Þegar allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna samþykkti í mars ályktun um þrælahald og þrælaverslun sátu Bretar hjá. Öll aðildarríki Evrópusambandsins sátu einnig hjá.
123 ríki studdu ályktunina en þrjú greiddu atkvæði gegn henni.
Bresk stjórnvöld hafa viðurkennt grimmd þrælahaldsins og þátt Bretlands í því en gert greinarmun á sögulegri viðurkenningu og lagalegri bótaskyldu núlifandi kynslóða.
Ný afstaða CERD reynir einmitt að brúa það bil með því að færa röksemdina frá sögulegri ábyrgð yfir í núverandi afleiðingar sögulegs misréttis.
Jamaica þrýstir á Karl konung
Málið hefur jafnframt fengið sérstaka þýðingu fyrir Bretland vegna aðgerða Jamaíku.
Samkvæmt umfjöllun Samnytt hefur Jamaíka lagt fram beiðni til Karls III Bretakonungs um að þrjár lagalegar spurningar verði teknar fyrir hjá Judicial Committee of the Privy Council.
Þar vilja Jamaíkumenn meðal annars fá úr því skorið hvort þrælahald Afríkumanna á Jamaíku hafi samræmst enskum lögum, hvort það hafi brotið gegn alþjóðalögum og hvort Bretland geti í dag borið lagalega skyldu til að bæta tjónið.
Jamaíkustjórn segir beiðnina sjálfa ekki fela í sér kröfu um peningagreiðslu. Í víðtækari umræðu um skaðabætur hefur hins vegar verið nefnd fjárhæð upp á um 10 milljarða Bandaríkjadala vegna Jamaíku.
Fyrirtæki og háskólar gætu einnig komið við sögu
Tilmæli CERD beinast ekki eingöngu að ríkisstjórnum.
Nefndin telur að fyrirtæki, bankar, tryggingafélög, háskólar og trúfélög sem tóku þátt í þrælaverslun eða nutu efnahagslegs ávinnings af henni eigi einnig að skoða eigin sögu og leggja sitt af mörkum til leiðréttingar.
Þar gæti meðal annars verið um að ræða að opna skjalasöfn og upplýsa um söguleg tengsl stofnana við þrælahald.
Þetta gæti gert málið mun umfangsmeira en hefðbundna deilu milli fyrrverandi nýlendu og nýlenduveldis.
Bretland varð síðar leiðandi í baráttunni gegn þrælaverslun
Það er þó önnur hlið á sögu Bretlands sem skiptir máli í þessari umræðu.
Breska þingið bannaði þrælaverslun með Slave Trade Act árið 1807 og breski flotinn hóf síðan umfangsmiklar aðgerðir gegn alþjóðlegri þrælaverslun.
West Africa Squadron breska flotans tók meira en 1.600 þrælaskip og frelsaði um 150.000 Afríkumenn á árunum 1808–1869.
Með Slavery Abolition Act árið 1833 var þrælahald síðan afnumið í stærstum hluta breska heimsveldisins. Samnytt
Bretland gegndi því bæði hlutverki í hinni sögulegu þrælaverslun og varð síðar eitt þeirra ríkja sem beittu hervaldi og diplómatískum þrýstingi til að stöðva hana.
Þrælaverslun var ekki eingöngu vestrænt fyrirbæri
Þetta er jafnframt atriði sem Samnytt leggur mikla áherslu á. Þrælaverslun Afríkumanna var ekki bundin við Atlantshafið. Öldum saman voru þrælar fluttir frá Afríku norður yfir Sahara, um Rauðahaf og yfir Indlandshaf til Norður-Afríku, Mið-Austurlanda og Asíu.
Fjöldi þeirra sem urðu fórnarlömb þeirrar verslunar er umdeildur meðal sagnfræðinga, en ýmsar rannsóknir telja þá skipta mörgum milljónum.
Afrískir höfðingjar, kaupmenn og stríðsherrar tóku einnig þátt í því að handsama fólk og selja það áfram til evrópskra og arabískra kaupmanna.
Það breytir engu um umfang eða grimmd þrælaverslunar Evrópuríkja yfir Atlantshafið, en sýnir að saga alþjóðlegs þrælahalds er mun víðtækari en saga eins heimshluta.
Hvar á sögulega ábyrgðin að enda?
Þarna liggur ein erfiðasta spurningin sem ný afstaða CERD vekur. Ef ríki nútímans eiga að bera fjárhagslegar eða aðrar skyldur vegna athafna ríkja og samfélaga fyrir hundruðum ára þarf að ákveða hversu langt aftur sú ábyrgð nær og eftir hvaða reglum hún skuli metin.
Sama spurning vaknar um önnur samfélög og ríki sem stunduðu þrælahald og þrælaverslun um aldir.
CERD leggur áherslu á að nýju tilmælin snúist fyrst og fremst um áframhaldandi afleiðingar þrælaverslunar fyrir fólk af afrískum uppruna í dag. Reuters
En þau skapa jafnframt fordæmisgefandi umræðu um tengsl sögulegrar ábyrgðar og lagalegra skyldna núlifandi kynslóða.
Ekki bindandi dómur
Eitt verður að hafa alveg skýrt. Sameinuðu þjóðirnar hafa ekki dæmt Bretland til að greiða skaðabætur.
CERD er sérfræðinganefnd sem hefur eftirlit með framkvæmd alþjóðasamningsins um afnám kynþáttamisréttis. Túlkanir hennar og tilmæli hafa vægi við túlkun samningsins en jafngilda ekki dómi sem sjálfkrafa stofnar til greiðsluskyldu Bretlands. Bretland hefur verið aðili að samningnum frá 1969.
Það sem hefur breyst er að nefndin telur nú að núgildandi skyldur ríkja samkvæmt samningnum geti náð til viðvarandi afleiðinga þrælahalds og þrælaverslunar, óháð því hvernig alþjóðalög litu á upphaflegu atburðina. Þess vegna gæti þessi nýja túlkun fengið áhrif langt út fyrir Bretland.
Ef henni verður beitt í framtíðarmálum gæti deilan um þrælahald færst frá því að vera fyrst og fremst söguleg og pólitísk umræða yfir í alþjóðlega lagadeilu um skyldur ríkja nútímans.