Henrik Johansson formaður sambands sjúkraflutningamanna í Svíþjóð. Mynd: Samnytt
Skotheld vesti, ballistískir hjálmar, öryggisverðir og til lengri tíma jafnvel vopnað starfsfólk. Henrik Johansson hjá Sambandi sjúkraflutningafólks, Ambulansförbundet, lýsir sænskri sjúkraflutningaþjónustu í sænska miðlinum Samnytt. Síðustu 15–20 ár starfsmen sjúkrabíla neyðst til að laga sig að sífellt alvarlegri ógn. Sjúkraflutningamenn eru sendir á heimilisföng sem lögreglan hefur merkt rauð, á sama tíma og samstarfsmenn þeirra hafa þurft að fá verndað auðkenni eftir hótanir. Hann talar um glæpagengi, ættbálkakerfi og gríðarlegt magn ólöglegra vopna – og lýsir ástandinu sem „eins konar lágstigsstríði“.
Ambulansförbundet hefur að undanförnu krafist frekari öryggisráðstafana fyrir sjúkraflutningamenn í Svíþjóð. Eftir morðið á sjúkraflutningamanni í Harmånger hefur athygli aftur beinst að þeirri hættu sem starfsfólkið stendur frammi fyrir. En þegar Samnytt ræddi við Henrik Johansson, framkvæmdastjóra sambandsins, lagði hann áherslu á að vandinn væri miklu eldri og víðtækari en eitt einstakt morð.
– Ástandið er mjög alvarlegt og við erum með nokkur mál í gangi sem tengjast vinnuumhverfinu, segir hann.
Að sögn Johansson hafa nokkrir sjúkraflutningamenn ákveðið að yfirgefa starfsgreinina alveg. Á sama tíma sé til hópur sem komi sjaldan fram í tölfræðinni.
– Það sem kemur ekki fram í þessari tölfræði eru allir þeir sem hafa fengið verndaða lögheimilisskráningu eða verndað auðkenni.
Ástæðan sé, að sögn Johansson, þau umhverfi sem sjúkraflutningamenn séu sendir inn í.
– Við komum inn í aðstæður þar sem mikið er um vopn, og það getur verið um mansal að ræða. Þetta er útbreitt vandamál sem hefur einnig leitt til þöggunarmenningar.
„Við höfum enga lögreglumenn til að senda“
Johansson gagnrýnir einnig vinnuveitendur og 21 svæðisstjórn landsins. Hann segir tregðu til að lýsa opinberlega hversu alvarlegt ástandið sé og segir Ambulansförbundet hafa, sama dag og viðtalið fór fram, tekið þátt í tveimur stéttarfélagsviðræðum um vinnuumhverfismál tengd þessum vanda.
Af hverju vill fólk ekki tala um vandann?
– Vegna þess að þá verður málið pólitískt.
Samkvæmt Johansson er kerfið þegar of lítið í eðlilegu ástandi. Við stærri samfélagskreppu geti veikleikarnir orðið mun sýnilegri. Hann nefnir heimsfaraldurinn sem dæmi um hversu hratt svigrúm kerfisins geti horfið. Munurinn á öryggiskerfum lögreglu og sjúkraflutninga sé endurtekið vandamál. Johansson lýsir því hvernig sjúkraflutningateymi geti verið sent á heimilisfang án þess að hafa aðgang að sömu upplýsingum og lögreglan.
– Ef þú og ég værum á vakt í sjúkrabíl gætum við verið send á eitthvert heimilisfang. Og þá gæti bróðir þinn verið lögreglumaður og konan mín lögreglumaður. Þau myndu segja: „Hvernig getið þið farið þangað? Við förum ekki inn nema með þrjár einingar.“
Ef lögreglan fer ekki inn vegna þess að staðurinn er of hættulegur, þá er samt ætlast til að þið farið inn, algjörlega óvarin?
– Já, það er ætlast til að við förum inn.
Johansson nefnir meðal annars Vivalla, Rosengård og önnur svokölluð viðkvæm svæði.
Henrik Vinge „var á undan sinni samtíð“
Spurningin um að vara sjúkraflutningamenn við hættulegum heimilisföngum er ekki ný. Í miðju viðtalinu nefndi Johansson sjálfur Henrik Vinge, þingflokksformann Svíþjóðardemókrata, sem einn þeirra stjórnmálamanna sem snemma reyndu að vekja athygli á vandanum. Samkvæmt Johansson hafði Vinge þegar á sínum tíma barist fyrir því að hættuleg heimilisföng á Stokkhóllmssvæðinu yrðu merkt og að sjúkraflutningamenn fengju betri vernd.
– Hann var fyrstur í Svíþjóð til að vekja máls á því að merkja heimilisföng, segir Johansson. En þetta var líka tími þegar mjög viðkvæmt var að tala um innflytjendamál. Ofbeldið gegn sjúkraflutningamönnum tengist að miklu leyti fólki af erlendum uppruna. Þetta er fyrirbæri sem hefur komið með fjöldainnflytjendum. Fyrir hina flokkana hefði viðurkenning á því að sjúkraflutningamenn þyrftu þessa vernd einnig þýtt viðurkenningu á því að fjölmenningartilraunin hefði mistekist. Frekar er látið sjúkraflutningafólkið taka höggið en að viðurkenna mistök.
Að sögn Johansson fékk Vinge þó engan stuðning.
– Enginn gekk með honum. Af hverju? Hann var í röngum flokki.
Johansson segist enn nefna Vinge þegar hann heldur fyrirlestra um öryggi sjúkraflutningamanna og lýsir honum sem stjórnmálamanni sem hafi þorað að tala um vandann löngu áður en málið varð jafn sýnilegt og nú.
– Hann var á undan sinni samtíð.
Johansson telur að mörg þeirra öryggismála sem rædd eru í dag hefði verið hægt að ræða fyrir 15–20 árum. Hann heldur jafnframt fram að það hafi lengi skipt miklu máli hver setti fram tillögurnar. Samnytt leitaði því einnig til Henriks Vinge um hvernig hann minntist deilunnar um öryggi sjúkraflutningamanna og hvað honum fyndist um að margar þeirra aðgerða sem þá voru ræddar væru nú orðnar mjög aktuellar. Vinge sagði að hann hefði þá þegar séð aukið ofbeldi gegn neyðarþjónustu.
– Sjúkraflutningamenn fóru út til að hjálpa fólki og mættu ofbeldi, með bareflum og í sumum tilvikum skotvopnum.
Hann sagði að Svíþjóðardemókratar hefðu lagt til ýmsar öryggisráðstafanir á Stór-Stokkhólmssvæðinu þar á meðal hlífðarbúnað og merkingu hættulegra heimilisfanga, en allir aðrir flokkar hefðu hafnað því.
„Eitthvað hefur farið mjög úrskeiðis í Svíþjóð“
Þegar Vinge var spurður hvað sú þróun segði um Svíþjóð að nú væri rætt um skotheld vesti, ballistíska hjálma og jafnvel vopnaða öryggisverði svaraði hann:
– Það segir að eitthvað hafi farið mjög úrskeiðis í Svíþjóð.
Hann sagði að margir hefðu á sínum tíma ekki trúað því að ástandið væri svona og að margir gerðu sér enn ekki grein fyrir því hvernig kerfið starfi í raun.
– Oft kallar sjúkrabíll eftir lögreglu áður en farið er inn á svæði og bíður fyrir utan. Þeir geta staðið 200–300 metra frá útkallsstað og beðið eftir lögreglu áður en þeir fara að hinum veika.
Hann benti á að meðan beðið væri gæti einstaklingur með hjartaáfall látist, barn sem hefði fengið eitthvað í hálsinn verið í lífshættu, eða einstaklingur með ofnæmisviðbrögð eða aldraður maður þurft tafarlausa endurlífgun.
– Það er líka móðgandi að fjármunum heilbrigðiskerfisins þurfi að verja í öryggisverði. Þeir peningar hefðu getað farið í annan sjúkrabíl eða fleiri lækna og hjúkrunarfræðinga.
Bendir á glæpagengi og ættbálkakerfi
Johansson segir ógnina einkum tengjast glæpagengjum og svokölluðum klan- eða ættbálkakerfum. Vinge segir sömu mynd blasa við honum.
– Báðir þættirnir eru til staðar – geðsjúkir einstaklingar geta líka verið hættulegir – en á sumum svæðum eru hópar sem líta á svæðið sem sitt eigið. Sjúkraflutningamennirnir tákna opinbert Svíþjóð, ríkið. Þegar ríkið kemur þangað er það upplifað eins og það sé að fara inn á þeirra svæði.
Hann lýsir hugsunarhættinum þannig:
– „Hér hefur Svíþjóð ekkert að gera. Ríkið hefur ekkert vald hér. Það er ég sem hef valdið hér.“
Þegar óvopnaður fulltrúi ríkisins kemur inn geti það því verið túlkað sem ögrun. Vinge segir þetta „ýtrustu birtingarmynd hliðarsamfélags“.
„Harka sem erfitt er að lýsa með orðum“
Þegar Samnytt spurði Johansson hvað þróunin segði um sænskt samfélag sagði hann hana vera „tákn tímanna“, en jafnframt afleiðingu breytinga sem hafi verið í gangi í 15–20 ár. Mikilvægur þáttur sé það sem hann kallar sífellt algengari „yfirráðahegðun“.
– Fyrir 15–20 árum gerðist þetta við einstök tækifæri. Í dag gerist þetta stöðugt. Að stjórna, skipa fyrir og drottna. Það er harka í þessu sem erfitt er að lýsa með orðum.
Johansson segir að öryggisstarfsfólk og fólk í öðrum þjónustugreinum lýsi svipaðri þróun. Sjálfur segist hann sjá fólk sem sýni sjúkraflutningamönnum opinskátt fyrirlitningu. Á sama tíma telur hann að samfélagið hafi smám saman sætt sig við hegðun sem áður hefði ekki verið liðin.
Sjálfvirkir rifflar og „lágstigsstríð“
Þróunin hefur einnig breytt sjálfri bráðaþjónustunni. Johansson nefnir svokallaða taktíska bráðaþjónustu sem notuð er meðal annars í Bretlandi, Frakklandi og Danmörku. Þar sé starfsfólk og sérstakar einingar þjálfaðar og búnar til að starfa í hættulegu umhverfi. Hann telur Svíþjóð stefna í sömu átt.
– Þetta er eins konar lágstigsstríð.
Johansson vísar meðal annars til aðstæðna þar sem sjúkraflutningamenn koma á vettvang þar sem sjálfvirkum rifflum hefur verið beitt og ógnin er enn til staðar. Sjúkraflutningamenn tákna jafnframt samfélagið og stjórnvöld, sem að hans sögn getur í sjálfu sér gert þá að skotmarki árásargirni.
– Þetta er tifandi sprengja og hún springur öðru hvoru. Þetta mun ekki batna. Það mun alls ekki batna.
Johansson lýsir jafnframt ákveðinni þversögn. Sá sem eitt augnablik sýnir samfélaginu fyrirlitningu getur það næsta sjálfur verið skotinn og algjörlega háður því að sjúkraflutningamenn bjargi lífi hans. Starfsfólkið geti jafnvel við slíkar bráðaaðstæður orðið fyrir tilraunum til að stjórna því og skipa því fyrir.
„Oft fólk tengt ættbálkum“
Þegar Samnytt bað Johansson að útskýra nánar hvaða hópa hann ætti við svaraði hann:
– Það er oft fólk sem tengist ýmiss konar klanstrúktúrum. Það geta verið glæpagengi, það geta verið trúarhópar sem oft hafa einnig klan-tengsl.
Hann vísar meðal annars til skrifa rithöfundarins og blaðamannsins Per Brinkemo um klansamfélög. Johansson leggur áherslu á að hann líti ekki á þetta sem einangrað vandamál í einstökum stigagöngum eða hverfum.
– Nú erum við komin með mjög stóran hóp sem meðvitað og alveg skýrt vill ekki vera hluti af þessu samfélagi. En hann vill njóta allra þeirra möguleika sem samfélagið býður upp á.
Þegar hann var spurður hvort þetta þýddi að Svíþjóð hefði flutt inn ofbeldisvandamál Mið-Austurlanda svaraði hann:
– Já, það er viðeigandi samanburður.
„Þetta mun alls ekki batna“
Framtíðarsýn Johanssons er dökk. Hann sér enga ástæðu til að ætla að ógnin muni minnka.
– Þetta er tifandi sprengja og hún springur öðru hvoru. Þetta mun ekki batna. Það mun alls ekki batna.
Þá stendur eftir spurningin hversu langt aðlögun sænskrar sjúkraflutningaþjónustu að nýju öryggisástandi þarf að ganga. Skotheld vesti og ballistískir hjálmar eru þegar notaðir. Ambulansförbundet vill fá öryggisstarfsfólk.
Í öðrum Evrópulöndum eru sérstakar taktískar bráðaþjónustueiningar til staðar fyrir sérstaklega hættulegar aðstæður. Samnytt spurði Johansson hvort næsta skref í Svíþjóð gæti í reynd orðið sjúkrabílar þar sem vopnaður öryggisvörður fylgir sjúkraflutningamönnunum. Svar hans kom samstundis:
– Algjörlega. Þannig mun þetta verða.