Talsmenn nei-hreyfingarinna á myndinni f.v.: Hannes H. Gissurarson, Ólafur R. Grímsson og Carl Baudenbacher. Þeir voru aldrei fengnir í viðtal hjá RÚV á sama tíma og áberandi menn já-hreyfingarinnar á styrkjum frá ESB voru teknir í viðtöl. RÚV greindi ekki frá styrkjunum.
Tveir áberandi talsmenn Já-hliðarinnar komu ítrekað fram í dagskrá RÚV á árinu sem þjóðaratkvæðagreiðslan um ESB fór fram. Á sama tíma finnur Þjóðólfur ekki eitt einasta viðtal RÚV um ESB-atkvæðagreiðsluna við þrjá áberandi talsmenn Nei-hliðarinnar sem sérstaklega voru skoðaðir: Ólaf Ragnar Grímsson, fyrrverandi forseta Íslands, Carl Baudenbacher, fyrrverandi forseta EFTA-dómstólsins, og Hannes Hólmstein Gissurarson, prófessor emeritus.
Úttektin verður enn athyglisverðari í ljósi þess að þeir tveir sem skoðaðir voru af Já-hliðinni, Baldur Þórhallsson og Magnús Árni Skjöld Magnússon, hafa báðir tengst Jean Monnet-verkefnum sem fjármögnuð eru af Evrópusambandinu. Í þeim dagskrárkynningum og leitarbæru upplýsingum RÚV sem Þjóðólfur fór yfir fannst þess ekki getið. Þjóðólfur hefur áður rakið fjármögnun Evrópusambandsins á verkefnum sem tengjast RÚV eða dagskrá þess.
Hvernig valdi RÚV viðmælendur sína í aðdraganda einnar mikilvægustu þjóðaratkvæðagreiðslu síðari ára — og hvaða upplýsingar fengu áhorfendur um fjárhagsleg tengsl þeirra við ESB?
Þjóðólfur fór yfir leitarbært frétta- og dagskrárefni RÚV frá 1. janúar til og með kjördegi 29. ágúst 2026. Fimm áberandi menn voru skoðaðir með sömu aðferð: Tveir áberandi stuðningsmenn þess að hefja aðildarviðræður, Magnús Árni og Baldur, og þrír áberandi andstæðingar þess, Ólafur Ragnar, Baudenbacher og Hannes Hólmsteinn.
Talið er þegar viðkomandi var sjálfur gestur, viðmælandi eða hafði eigin dagskrárlið. Það að nafn manns komi fyrir í almennri frétt telst ekki dagskrárframkoma. Niðurstaðan er þessi:
| Aðili | Afstaða | Staðfestar eigin RÚV-framkomur á tímabilinu | Þar af beinlínis ESB/atkvæðagreiðslan | Jean Monnet/ESB-fjármögnun nefnd í birtum upplýsingum |
|---|---|---|---|---|
| Magnús Árni Skjöld Magnússon | Já | 4 | 3 | 0 |
| Baldur Þórhallsson | Já | 4 | 0* | 0 |
| Ólafur Ragnar Grímsson | Nei | 1 staðfest stór dagskrárframkoma ** | 0 | — |
| Carl Baudenbacher | Nei | 0 viðtöl fundin *** | 0 | — |
| Hannes Hólmsteinn Gissurarson | Nei | 0 fundin | 0 | — |
* Framkomur Baldurs sem staðfestar voru snerust um önnur mál, einkum alþjóða-, öryggis- og varnarmál.
** Ólafur Ragnar kom í Silfrið 19. janúar til að ræða Grænland, Bandaríkin og stöðu Íslands. Aðrar fréttir RÚV þar sem vitnað var í hann eru ekki taldar sem sérstök dagskrárframkoma í þessari töflu.
*** RÚV fjallaði fréttalega um Baudenbacher og fyrirlestur hans. Slík fréttaumfjöllun er ekki talin sem viðtal.
Magnús þrisvar í beinni ESB-umræðu
Munurinn verður sérstaklega skýr þegar Magnús Árni er skoðaður. Þann 10. mars var hann fenginn í Síðdegisútvarpið eftir að Sigurður Kári Kristjánsson hafði daginn áður gagnrýnt ákvörðun ríkisstjórnarinnar um ESB-atkvæðagreiðsluna. RÚV orðaði það sjálft þannig að Sigurður Kári hefði verið andvígur ákvörðuninni en síðan væri rætt við formann Evrópuhreyfingarinnar, Magnús Árna, sem væri „á öndverðu meiði“. RÚV
Ellefu dögum síðar sat Magnús í Vikulokunum. RÚV segir sjálft í dagskrárlýsingunni að rætt hafi verið meðal annars um „Evrópusambandsmál og boðaða þjóðaratkvæðagreiðslu“. Magnús var kynntur bæði sem prófessor í stjórnmálafræði og formaður Evrópuhreyfingarinnar. RÚV
Loks var Magnús einn þriggja fulltrúa Já-hliðarinnar í aðalumræðu RÚV 27. ágúst, aðeins tveimur dögum fyrir kjördag. Hann sat þar ásamt Kristrúnu Frostadóttur forsætisráðherra og Hjálmari Vilhjálmssyni. Á móti sátu Guðrún Hafsteinsdóttir, Halldór Benjamín Þorbergsson og Sólveig Anna Jónsdóttir. RÚV
Magnús fékk þar mikið rými til að færa rök fyrir Já-sjónarmiðinu og sagði meðal annars að ESB-aðild gæti stórbætt lífskjör og hjálpað Íslandi út úr vandamálum krónunnar. RÚV
Jean Monnet-styrkurinn ekki nefndur
RÚV taldi réttilega mikilvægt að kynna Magnús sem formann Evrópuhreyfingarinnar. En í þeirri birtu umfjöllun sem Þjóðólfur hefur farið yfir kemur ekki fram að Magnús leiði jafnframt Jean Monnet Chair-verkefni sem fjármagnað er af Evrópusambandinu.
Þetta er engin lítilvæg tenging sem erfitt er að finna. Háskólinn á Bifröst hafði opinberlega greint frá styrknum árið áður. Þjóðólfur heldur því ekki fram að styrkurinn hafi keypt skoðanir Magnúsar eða ráðið pólitískri afstöðu hans en tengingin er augljós.
Spurningin er um upplýsingaskyldu og gagnsæi: Ef RÚV telur formennsku hans í Evrópuhreyfingunni skipta máli fyrir áhorfendur, hvers vegna ættu upplýsingar um ESB-fjármagnað Jean Monnet-verkefni hans ekki einnig að eiga erindi við þá?
Baldur fékk einnig reglulegt rými
Baldur Þórhallsson kom að minnsta kosti fjórum sinnum sjálfur fram í staðfestu dagskrárefni RÚV á tímabilinu sem Þjóðólfur skoðaði. Í byrjun janúar ræddi hann stöðu alþjóðakerfisins og öryggi Íslands. RÚV birti jafnframt frétt upp úr ummælum hans. RÚV
Þann 6. mars fékk hann eigin Krossgötur, þar sem hann var kynntur sem prófessor í stjórnmálafræði við Háskóla Íslands. Athygli vekur að sama dag voru helstu fréttir RÚV að ríkisstjórnin hefði ákveðið þjóðaratkvæðagreiðslu um ESB 29. ágúst. RÚV
Þann 10. ágúst kom Baldur í Síðdegisútvarpið vegna öryggis- og varnarmála smáríkja og 27. ágúst var hann aftur í Heimsglugganum um breytta stöðu smáríkja. RÚV
Til að viðhalda trúverðugleika samanburðarins, þá flokkar Þjóðólfur ekki þessi viðtöl sem bein ESB-kosningaviðtöl, þar sem þau voru að nafninu til um önnur málefni. En í þeim birtu kynningum sem skoðaðar voru kom Jean Monnet-tenging Baldurs heldur ekki fram.
Ólafur Ragnar fékk Silfrið – áður en ESB-baráttan hófst fyrir alvöru
Ólafur Ragnar Grímsson var aðalgestur Silfursins 19. janúar. Þar ræddi hann Grænland, Donald Trump, Bandaríkin og stöðu Íslands í breyttri heimsmynd. RÚV Síðar varð Ólafur Ragnar áberandi þátttakandi í Nei-umræðunni um ESB. En í leit Þjóðólfs fannst ekkert RÚV-viðtal við Ólaf Ragnar um þjóðaratkvæðagreiðsluna sjálfa frá áramótum til kjördags.
Það er sérstaklega athyglisvert vegna þess að RÚV hafði þegar sýnt í janúar að það taldi fyrrverandi forsetann mikilvægan viðmælanda um alþjóðamál.
RÚV fjallaði um Baudenbacher – en tók ekki við hann viðtal
Dæmi Carls Baudenbacher er jafnvel enn þá skýrara. Fyrrverandi forseti EFTA-dómstólsins kom til Íslands í ágúst sérstaklega til að ræða stöðu Íslands gagnvart Evrópusambandinu.
RÚV vissi vel af heimsókninni. Fréttastofan fjallaði 7. ágúst um þá ákvörðun Háskóla Íslands að fyrirlestur hans væri of pólitískur fyrir hátíðarsal skólans. Daginn eftir hélt umfjöllunin áfram og 10. ágúst sagði RÚV frá fjölmenni á sjálfum fyrirlestrinum. RÚV Baudenbacher var því fréttnæmur í augum RÚV.
Samt fann Þjóðólfur ekkert eiginlegt viðtal RÚV við hann um þau efnislegu rök sem hann flutti gegn ESB-aðild fyrir þjóðaratkvæðagreiðsluna.
Hannes hvergi sem viðmælandi
Skýrust er niðurstaðan varðandi Hannes Hólmstein Gissurarson. Þjóðólfur fann ekkert viðtal eða eigin dagskrárframkomu hans hjá RÚV frá 1. janúar til kjördags 29. ágúst 2026 í þeirri yfirferð sem hér er byggt á.
RÚV hafði áður tekið langt viðtal við Hannes um bandaríska hægristefnu og frjálshyggju, en það var tekið og birt árið 2025 og fellur því utan tímabilsins. RÚV
Hannes var hins vegar virkur í opinberri umræðu gegn því að Ísland hæfi aðildarviðræður við ESB. Ekkert ESB-viðtal við hann fannst hjá RÚV fyrir kjördag.
RÚV skorti ekki dagskrárrými fyrir ESB
Það verður erfitt að skýra þennan mun einfaldlega með því að RÚV hafi ekki verið að fjalla mikið um ESB. Ríkisútvarpið lagði mikla áherslu á málið síðustu vikurnar.
RÚV framleiddi meðal annars sérstaka þáttaröð, Sama viðtalið um ESB, þar sem tveir spyrlar tóku sama viðmælandann hvor í sínu lagi. Þættirnir fjölluðu meðal annars um efnahagsmál, unga kjósendur, orkumál og ferðaþjónustu. RÚV
Vikulokin fjölluðu ítrekað um þjóðaratkvæðagreiðsluna og RÚV hélt sérstakan 79 mínútna umræðuþátt með fulltrúum beggja fylkinga. RÚV
Það var því hvorki skortur á umfjöllun né viðmælendum.
Tvær spurningar um RÚV
Þegar niðurstöðurnar eru settar saman vakna í raun tvær aðskildar spurningar. Sú fyrri snýr að vali viðmælenda.
Magnús Árni fékk þrjár staðfestar dagskrárframkomur sem tengdust beinlínis ESB og þjóðaratkvæðagreiðslunni. Þjóðólfur finnur enga sambærilega ESB-framkomu hjá Ólafi Ragnari, Baudenbacher eða Hannesi Hólmsteini.
Það þýðir ekki að Nei-sjónarmið hafi ekki fengið rými hjá RÚV. Aðrir fulltrúar Nei-hliðarinnar komu fram, þar á meðal Guðrún Hafsteinsdóttir, Halldór Benjamín Þorbergsson og Sólveig Anna Jónsdóttir í aðalumræðunni. RÚV framleiddi einnig Sama viðtalið með fulltrúum beggja sjónarmiða. RÚV hefur því ekki einhliða útilokað Nei-hliðina. En það stendur eftir að þessir þrír áberandi einstaklingar sem sérstaklega voru skoðaðir fengu ekkert ESB-viðtal sem Þjóðólfur fann, þótt allir hefðu tekið virkan þátt í umræðunni.
Hin spurningin snýr að gagnsæi. Þegar Magnús Árni kom fram sem talsmaður Já-hliðarinnar var sagt frá formennsku hans í Evrópuhreyfingunni en ekki Jean Monnet-verkefninu sem ESB fjármagnar. Þegar Baldur kom fram var hann kynntur sem prófessor við Háskóla Íslands en Jean Monnet-tenging hans kom ekki fram í birtum kynningum sem skoðaðar voru. Þetta bætist við fyrri úttekt Þjóðólfs á ESB-fjármögnun verkefna sem tengjast RÚV og dagskrá þess.
Lögin krefjast sanngirni og hlutlægni
Niðurstöður úttektarinnar má að lokum bera saman við þær skyldur sem Alþingi hefur lagt á Ríkisútvarpið. Í 3. gr. laga um Ríkisútvarpið, fjölmiðil í almannaþágu, segir að RÚV skuli:
„Ábyrgjast að sanngirni og hlutlægni sé gætt í frásögn, túlkun og dagskrárgerð, leitað sé upplýsinga frá báðum eða öllum aðilum og sjónarmið þeirra kynnt sem jafnast.“
Lögin ganga raunar lengra. RÚV skal jafnframt:
„Sannreyna að heimildir séu réttar og að sanngirni sé gætt í framsetningu og efnistökum.“
Og loks segir að ríkisfjölmiðillinn skuli:
„Vera óháð stjórnmálalegum, hugmyndafræðilegum og efnahagslegum hagsmunum í efnismeðferð og ritstjórnarákvörðunum.“
Þessi lagaákvæði gera niðurstöður úttektar Þjóðólfs sérstaklega athyglisverðar. Magnús Árni Skjöld Magnússon fékk þrjár staðfestar dagskrárframkomur hjá RÚV sem tengdust beinlínis ESB og þjóðaratkvæðagreiðslunni. Engin sambærileg ESB-framkoma fannst hjá þeim þremur áberandi talsmönnum Nei-hliðarinnar sem úttektin náði til: Ólafi Ragnari Grímssyni, Carl Baudenbacher og Hannesi Hólmsteini Gissurarsyni.
Jafnframt er þess hvergi getið í birtum upplýsingum RÚV um framkomur Magnúsar að hann stýrði Jean Monnet-verkefni sem fjármagnað er af Evrópusambandinu.
Hvort þessi framkvæmd samræmist þeirri lagaskyldu RÚV að sjónarmið séu „kynnt sem jafnast“ og að sanngirni og hlutlægni sé gætt geta lesendur lagt mat á sjálfir.
Athugasemd um aðferð: Úttektin byggist á leitarbærum fréttum, dagskrárskrám og lýsingum í vef- og spilaraefni RÚV frá 1. janúar til og með 29. ágúst 2026. Endursýningar og endurflutningur sömu dagskrárframkomu eru ekki talin sem ný viðtöl og almennar fréttir þar sem aðeins er vitnað til eða sagt frá viðkomandi eru ekki taldar sem sérstök dagskrárframkoma. Úttektin útilokar ekki að einstök ummæli eða stutt samtöl kunni að leynast í útsendingum sem ekki eru að fullu textaskráðar á vef RÚV.