Ný ítarleg greining Samtaka skattgreiðenda á kostnaði Íslands af hugsanlegri aðild að Evrópusambandinu dregur verulega í efa þær tölur sem íslensk stjórnvöld hafa lagt fyrir kjósendur. Samtökin segja opinbera kostnaðarmatið skorta rekjanlegar forsendur og að þrjár óháðar reikniaðferðir leiði allar til mun hærri niðurstöðu sem geti orðið allt að fimm sinnum hærri.
Samkvæmt greiningunni yrðu árlegar brúttógreiðslur Íslands til ESB 43–53 milljarðar króna. Að frádregnum áætluðum styrkjum frá ESB og gjöldum sem féllu niður við aðild yrði nettókostnaðurinn 23–44 milljarðar króna á ári.
Greiningin var send ÖSE/ODIHR vegna þjóðaratkvæðagreiðslunnar 29. ágúst og byggir samkvæmt Samtökum skattgreiðenda eingöngu á opinberum gögnum, meðal annars fjárlagareglum ESB, Eurostat, finnska fjármálaráðuneytinu, gagnagrunni framkvæmdastjórnar ESB, Hagstofu Íslands og gögnum íslenska utanríkisráðuneytisins.
Ragnar Árnason, prófessor emeritus við Háskóla Íslands, segir í Morgunblaðinu að hann hafi farið yfir greininguna og telur hana vel unna.
„Ég tel að þetta séu áreiðanlegri og réttari tölur heldur en þær sem koma frá utanríkisráðuneytinu,“ segir Ragnar.
Engin heimild eða viðmiðunarár fyrir lykiltölu
Samtök skattgreiðenda beina sérstaklega sjónum að þeirri forsendu stjórnvalda að nettógreiðslur Finnlands til ESB hafi numið 0,2–0,3% af landsframleiðslu. Í minnisblaði utanríkisráðuneytisins til utanríkismálanefndar Alþingis er samkvæmt greiningunni hvorki tilgreind heimild fyrir þessari tölu né hvaða ár liggi að baki henni.
Opinber gögn finnska fjármálaráðuneytisins sýna samkvæmt úttektinni mun meiri sveiflur: nettóframlag Finnlands hafi verið allt frá 0,11% af vergum þjóðartekjum árið 2024 upp í 0,38% árið 2021. Samtökin telja því að 0,2–0,3% bilið gefi ekki fullnægjandi mynd af raunverulegri reynslu Finnlands.
Í opinberu mati yfirvalda er mögulegt nettóframlag Íslands sagt um 10–15 milljarðar króna og síðan er gert ráð fyrir að 8 milljarðar í núverandi EES-tengdum útgjöldum falli niður. Þannig fæst talan 2–7 milljarðar króna sem áætluð viðbótarútgjöld vegna aðildar.
Samtök skattgreiðenda benda á að opinbera efnið birti enga brúttótölu, það er hvað Ísland myndi í raun greiða til Brussel áður en væntanlegar greiðslur úr sjóðum ESB eru dregnar frá.
Reikna kostnaðinn frá grunni eftir reglum ESB
Í stað þess að byrja á nettótölu annars ríkis reikna samtökin einstaka greiðsluliði Íslands samkvæmt fjármögnunarreglum ESB. Stærsti liðurinn er framlag byggt á vergum þjóðartekjum. Miðað við útkallshlutföll ESB fyrir 2025 og 2026 yrði sá liður 27,1–34,6 milljarðar króna á ári.
Þá bætast við um 2,5 milljarðar vegna fjármögnunar afslátta sem fimm aðildarríki njóta, 5,3–6,1 milljarður vegna virðisaukaskattsstofns og 1,3–1,8 milljarðar vegna gjalds á óendurunnið plast. Beinu framlögin yrðu þannig samtals 36–45 milljarðar króna. Við það bætast tolltekjur sem rynnu til ESB. Samtökin áætla þann lið 7,0–8,4 milljarða króna á ári.
Heildarniðurstaðan verður því 43–53 milljarðar króna í árlegar brúttógreiðslur, að meðaltali um 47 milljarða króna. Samkvæmt útreikningunum samsvarar meðaltalið um 146 þúsund krónum á hvern íbúa á ári.
Þrjár óháðar aðferðir gefa svipaða niðurstöðu
Einn athyglisverðasti hluti greiningarinnar er að Samtök skattgreiðenda prófa niðurstöðuna með þremur mismunandi reikniaðferðum.
Fyrsta aðferðin byggir beint á fjármögnunarreglum ESB og íslenskum þjóðhagsstærðum og gefur 43–53 milljarða króna brúttógreiðslu. Önnur aðferðin tekur mið af því hvað Finnland, viðmiðunarland íslenskra stjórnvalda, hefur raunverulega greitt. Beitt á íslenska landsframleiðslu gefur sú aðferð 36,5–40,5 milljarða króna í bein framlög. Þriðja aðferðin byggir á Króatíu, sem gekk síðast ríkja í ESB og nýtur ekki sömu afslátta og eldri og auðugri aðildarríki. Hlutfall raunverulegra greiðslna Króatíu af vergum þjóðartekjum gefur 40–52 milljarða króna þegar það er yfirfært á Ísland.
Samtökin prófa jafnframt aðferð sína á raunverulegri greiðslu Króatíu árið 2025 og segja hana endurgera nákvæmlega greiðsluna sem skráð er í gagnagrunni framkvæmdastjórnar ESB.
Segja EES-frádrátt tvítalinn að hluta
Samtökin gera einnig alvarlega athugasemd við þá 8 milljarða króna sem utanríkisráðuneytið dregur frá vegna útgjalda sem eigi að falla niður við ESB-aðild.
Þau segja að um 5,6 milljarðar af þessari fjárhæð séu núverandi þátttökugjöld Íslands í áætlanir ESB, meðal annars Horizon Europe og Erasmus+. Þegar nettógreiðslur Finnlands eru notaðar sem viðmið hafi greiðslur ESB til Finnlands úr sambærilegum áætlunum þegar verið færðar Finnlandi til tekna.
Samtökin telja því að þessi ávinningur sé að hluta talinn tvisvar í opinbera íslenska matinu. Raunverulegur kostnaður við rekstur EES-stofnananna sjálfra sé nær 2 milljörðum króna á ári.
Nettókostnaður 23–44 milljarðar
Samtök skattgreiðenda gera ráð fyrir að Ísland fengi greiðslur úr sjóðum ESB, einkum landbúnaðar- og byggðasjóðum. Þetta er jafnframt sá liður sem þau segja mesta óvissu ríkja um, enda myndi hann ráðast af niðurstöðu aðildarsamnings. Þau áætla greiðslurnar 3–12 milljarða króna á ári. Þar að auki áætla þau að 6–8 milljarðar í núverandi EES- og samstarfsgjöldum féllu niður.
Þegar þessir liðir eru dregnir frá brúttógreiðslunni fæst nettókostnaður upp á 23 milljarða í hagstæðustu sviðsmynd, 34 milljarða samkvæmt miðmati og 44 milljarða í óhagstæðustu sviðsmynd.
Jafnvel lægsta matið, 23 milljarðar, er samkvæmt greiningunni um helmingi hærra en efri mörk þeirrar 10–15 milljarða nettótölu sem birt hefur verið opinberlega. Miðmatið, 34 milljarðar, er meira en tvöfalt hærra.
Ragnar Árnason: Greiningin vel unnin
Ragnar Árnason segir í Morgunblaðinu að niðurstöður Samtaka skattgreiðenda séu í góðu samræmi við athuganir sem hann gerði sjálfur á síðasta ári.
„Mér finnst hún vel unnin og hún er í góðu samræmi við athuganir sem ég gerði sjálfur í fyrra. Mat samtakanna á brúttókostnaði er mjög í samræmi við það sem ég hafði metið áður. Ég tel að þetta séu áreiðanlegri og réttari tölur heldur en þær sem koma frá utanríkisráðuneytinu.“
Ragnar bendir jafnframt á að mótframlög ESB séu almennt bundin tilteknum málaflokkum og því ekki fé sem íslensk stjórnvöld geti ráðstafað að vild. Þau geti til dæmis runnið til landbúnaðarmála, byggðamála, rannsókna eða annarra fyrirfram skilgreindra verkefna.
Íslandi gert skylt að borga skuldir af lánum sem Ísland hefur aldrei fengið
Greiningin bendir einnig á að reikningurinn gæti hækkað frá 2028 þegar endurgreiðslur á viðreisnarsjóði ESB vegna heimsfaraldursins, NGEU, hefjast. Samtökin áætla að hlutdeild Íslands gæti orðið 6–8 milljarðar króna á ári til viðbótar við framangreindar tölur.
Þau leggja áherslu á sérstakt atriði í því sambandi: Ísland hafi ekki fengið greiðslur úr NGEU-sjóðnum þar sem landið var ekki ESB-ríki þegar sjóðurinn var stofnaður, en myndi samkvæmt mati samtakanna sem aðildarríki taka þátt í endurgreiðslu skuldanna.
Þá er einnig fjallað um tillögu framkvæmdastjórnar ESB að næsta sjö ára fjárlagaramma sambandsins 2028–2034. Samtökin áætla að óbreyttar forsendur þeirrar tillögu gætu hækkað árlegt framlag Íslands um 15–20 milljarða króna brúttó. Þau taka þó skýrt fram að tillagan hafi ekki verið samþykkt og krefjist einróma samþykkis og fullgildingar aðildarríkjanna. 260814-OSCE-ODIHR-Memorandum-EN.pdfPDF
Meta aðeins beinar greiðslur
Samtök skattgreiðenda leggja sjálf áherslu á takmörk greiningarinnar. Hún metur aðeins beinar fjárhagslegar greiðslur og tekur ekki afstöðu til óbeinna efnahagslegra áhrifa ESB-aðildar, hvort sem þau væru jákvæð eða neikvæð, svo sem á viðskipti, vexti eða gjaldmiðil. Þau taka einnig fram að styrkir sem Ísland fengi frá ESB séu óvissasti hluti útreikninganna. Þess vegna er niðurstaðan ekki ein föst tala.
Engu að síður er meginniðurstaða greiningarinnar skýr: miðað við núverandi fjármögnunarreglur ESB, íslenskar þjóðhagsstærðir og raunverulegar greiðslur samanburðarríkja telja Samtök skattgreiðenda að brúttógreiðslur Íslands yrðu um 43–53 milljarðar króna á ári og nettókostnaður um 23–44 milljarðar.
Það er verulega frábrugðin mynd frá þeirri sem birst hefur í opinberri upplýsingagjöf. Deilan snýst því ekki aðeins um niðurstöðutöluna heldur um grundvallaratriði: hvaða greiðslur eru teknar með, hvaða tekjur eru dregnar frá, hvaða ár eru notuð til viðmiðunar og hvort kjósendur fái að sjá brúttóreikninginn áður en væntanlegar greiðslur frá ESB eru færðar til frádráttar.