Meginhluta 20. aldarinnar var Portúgal fyrst og fremst land brottfluttra. Hundruð þúsunda Portúgala fluttu til Frakklands, Þýskalands, Lúxemborgar og Sviss í leit að atvinnu, á meðan innflytjendur til landsins voru tiltölulega fáir. Á síðustu árum hefur þróunin hins vegar snúist við með áður óþekktum hraða í nútímasögu landsins.
Á örfáum árum hefur fjöldi innflytjenda meira en tvöfaldast. Portúgal hefur farið úr því að vera eitt þeirra ríkja innan Evrópu sem hafði hlutfallslega fæsta innflytjendur yfir í að vera meðal þeirra landa þar sem erlendum íbúum fjölgar hraðast. Jafnframt hefur áður frjálslynd innflytjendastefna verið lögð til hliðar og stjórnvöld tekið upp mun strangari reglur.
Stefnubreyting hófst árið 2017
Hin mikla stefnubreyting hófst á árunum 2017–2018 undir stjórn sósíalistastjórnar António Costa. Þá var smám saman auðveldað að flytja til landsins.
Mikilvægasta breytingin var svokallað Manifestação de Interesse („áhugaumsókn“). Kerfið gerði útlendingum kleift að koma til Portúgals án atvinnuáritunar, oft sem ferðamenn, finna sér vinnu eftir komuna og sækja síðan um dvalarleyfi innan landsins.
Í flestum Evrópuríkjum þarf dvalar- eða atvinnuleyfi að liggja fyrir áður en einstaklingur kemur til landsins. Portúgal fór aðra leið og heimilaði mörgum að fá dvöl sína lögleidda eftir komuna.
Árið 2019 voru reglurnar rýmkaðar enn frekar. Þeir sem gátu sýnt fram á að hafa starfað og greitt tryggingagjöld um tíma fengu auðveldari leið til að fá stöðu sína formlega viðurkennda. Þessi stefna gerði Portúgal að einu aðgengilegasta ríki Evrópu fyrir vinnuaflsinnflytjendur.
Fjöldinn jókst úr 600 þúsund í yfir 1,5 milljón
Í upphafi áratugarins bjuggu um 590 þúsund erlendir ríkisborgarar í Portúgal. Síðan hefur fjölgunin verið gríðarleg.
Árin 2022 og sérstaklega 2023 fjölgaði innflytjendum á methraða. Í lok árs 2023 hafði fjöldinn farið yfir eina milljón. Eftir það hélt fjölgunin áfram, meðal annars vegna umfangsmikillar afgreiðslu eldri umsókna og reglulegrar lögleiðingar dvalar fjölda einstaklinga.
Samkvæmt nýjustu upplýsingum eru nú um 1,5 milljónir innflytjenda í Portúgal, eða rúmlega 14 prósent af um 10,5 milljóna íbúafjölda landsins.
Brasilíumenn fjölmennastir – Suður-Asía vex hraðast
Langstærsti hópur erlendra ríkisborgara kemur frá Brasilíu og er talinn vera um þriðjungur allra innflytjenda í landinu. Sameiginlegt tungumál, söguleg tengsl og sérstakar reglur innan portúgölskumælandi ríkjasamstarfsins CPLP hafa gert Portúgal að eftirsóttum áfangastað fyrir marga Brasilíumenn.
Á sama tíma hefur innflytjendum frá Suður-Asíu fjölgað mjög hratt. Sérstaklega hefur fólki frá Indlandi, Nepal, Bangladess og Pakistan fjölgað á síðustu árum. Einnig eru margir innflytjendur frá Angóla, Grænhöfðaeyjum og Úkraínu.
Stór hluti þessa vinnuafls hefur verið ráðinn til starfa í landbúnaði, byggingariðnaði, hótel- og veitingageiranum, flutningum og öðrum láglaunastörfum þar sem portúgalskir atvinnurekendur hafa lengi átt erfitt með að manna stöður.
Hundruð þúsunda umsókna biðu afgreiðslu
Hin hraða fjölgun skapaði jafnframt veruleg stjórnsýsluvandamál.
Þegar fyrri útlendingastofnun landsins, SEF, var lögð niður og ný stofnun, AIMA, tók við verkefnum hennar erfði hún nokkur hundruð þúsund óafgreidd mál. Á tímabili var talið að á bilinu 300 til 450 þúsund umsóknir um dvalarleyfi biðu afgreiðslu.
Margir innflytjendur biðu mánuðum saman eða jafnvel árum eftir niðurstöðu en máttu engu að síður dvelja áfram í landinu meðan mál þeirra voru til meðferðar. Ríkisstjórnin þurfti síðar að ráðast í umfangsmiklar aðgerðir til að stytta biðlistana.
Ný ríkisstjórn herti reglurnar
Eftir stjórnarskiptin árið 2024 lýsti ný borgaraleg ríkisstjórn því yfir að fyrra kerfið hefði orðið öflugur aðdráttarafl fyrir ólöglega innflytjendur.
Kerfið Manifestação de Interesse var afnumið og meginreglan varð á ný sú að einstaklingar skyldu hafa tilskilda áritun eða leyfi áður en þeir kæmu til Portúgals.
Síðan þá hafa stjórnvöld lagt fram fjölda lagabreytinga sem eiga að styrkja landamæraeftirlit, draga úr möguleikum á að fá dvöl lögleidda eftir komu til landsins og flýta brottvísunum þeirra sem ekki hafa lagalegan rétt til dvalar.
Húsnæðismarkaður og opinber þjónusta undir álagi
Hröð fólksfjölgun hefur einnig fallið saman við sívaxandi húsnæðisvanda.
Sérstaklega í Lissabon og Porto hafa húsnæðisverð og leiga hækkað verulega. Sveitarfélög, skólar, heilbrigðisþjónusta og innflytjendayfirvöld hafa jafnframt þurft að takast á við mun meiri álag en áður.
Vinnumarkaðurinn hefur einnig tekið hröðum breytingum. Fjöldi atvinnugreina hefur orðið sífellt háðari erlendu vinnuafli á sama tíma og verkalýðsfélög hafa varað við lágum launum, ótryggum starfsskilyrðum og misnotkun á erlendu starfsfólki.
Innflytjendamál hafa jafnframt orðið miðpunktur harðrar pólitískrar umræðu um öryggi og glæpastarfsemi.
Ríkisstjórnin hefur rökstutt hluta lagabreytinganna með því að fyrra kerfið hafi verið misnotað af skipulögðum hópum sem stunduðu ólöglega fólksflutninga og mansal. Rannsóknum á slíkri starfsemi hefur einnig fjölgað á undanförnum árum.
Innflytjendamál orðin eitt stærsta pólitíska deiluefnið
Innflytjendamál eru nú meðal umdeildustu stjórnmálaálefna Portúgals.
Innflytjendagagnrýni flokkurinn Chega hefur vaxið hratt og gert mikla innflytjendaaukningu að einu helsta kosningamáli sínu. Flokkurinn krefst verulega færri innflytjenda, hraðari brottvísana og að lokað verði alfarið á þær leiðir sem áður gerðu fólki kleift að fá dvalarleyfi eftir komuna til landsins.
Á sama tíma hefur ríkisstjórnin stig af stigi hert löggjöfina og markað skýra stefnubreytingu frá þeirri frjálslyndu innflytjendastefnu sem einkenndi Portúgal á síðari hluta síðasta áratugar.
Fyrir nokkrum vikum birti hinn þekkti YouTube-höfundur Tyler Oliveira ítarlega heimildarmynd frá Portúgal þar sem hann fjallar um mikla fjölgun innflytjenda og þau samfélagslegu áhrif sem hún hefur haft á landið.