Portúgal bannar klæðnað sem hylur andlit á almannafæri – lög sem í reynd fela í sér bann við múslimskum alblæjum á borð við búrku og niqab. Stuðningsmenn bannsins leggja áherslu á jafnrétti, frelsi undan trúarlegum og félagslegum þrýstingi og möguleikann á að bera kennsl á fólk á almannafæri. Portúgal bætist þar með í hóp evrópskra ríkja sem þegar hafa sett sambærilegar reglur.
Nýju portúgölsku lögin banna klæðnað sem er hannaður til að hylja andlit eða koma með öðrum hætti í veg fyrir að hægt sé að bera kennsl á einstakling á almannafæri. Í reynd þýðir þetta að múslimskar alblæjur á borð við búrku og niqab verða ekki lengur leyfðar á slíkum stöðum.
Niqab hylur andlitið en skilur augun eftir sýnileg, en búrka hylur einnig augun með neti eða efnisbút. Lögin innihalda jafnframt ákvæði gegn því að neyða einhvern til að hylja andlit sitt með vísan meðal annars til kynferðis eða trúarbragða.
Þegar lögin voru samþykkt var bæði vísað til jafnréttis og möguleikans á að mæta öðru fólki augliti til auglitis. António José Seguro forseti lýsti andlitinu sem mikilvægum hluta af sjálfsmynd mannsins og samskiptum.
Í stjórnmálaumræðunni hafa stuðningsmenn bannsins jafnframt lagt áherslu á grundvallarspurninguna um stöðu kvenna. Alblæjur hafa lengi verið umdeildar í Evrópu þar sem gagnrýnendur líta á þær sem tákn kynjaskiptingar og viðhorfa til kvenna sem stangast á við grundvallarregluna um jafnrétti kvenna og karla. Í tengslum við þinglega meðferð málsins orðaði Andreia Neto frá stjórnarflokknum, Sósíaldemókrataflokknum, rökin beinlínis út frá jafnrétti.
– Þetta er umræða um jafnrétti karla og kvenna. Engin kona á að vera neydd til að hylja andlit sitt, sagði hún samkvæmt Reuters.
Sektir fyrir brot gegn lögunum
Sá sem brýtur gegn banninu getur samkvæmt endanlegri gerð laganna átt yfir höfði sér sekt á bilinu 150 til 3.000 evrur. Bannið er þó ekki algilt. Undantekningar eru meðal annars gerðar þegar nauðsynlegt er að hylja andlit af læknisfræðilegum eða starfstengdum ástæðum, vegna veðurs eða í tengslum við listræna starfsemi.
Undantekningar gilda einnig meðal annars í trúarlegum samkomuhúsum, sendiráðum og um borð í flugvélum. Ákvæðin eru því sett fram sem almennt bann við því að hylja andlit en ekki sem sérstakt bann við tilteknum trúarbrögðum.
Alblæjur múslima eru sagðar tiltölulega sjaldgæfar í Portúgal. Þrátt fyrir það hefur málið fengið grundvallarþýðingu í umræðunni um hvaða viðmið eigi að gilda í almannarýminu og hvernig samfélagið eigi að bregðast við trúarlegum siðum sem kunna að rekast á önnur samfélagsleg gildi.
Mörg Evrópuríki hafa þegar sett bann
Portúgal er langt frá því að vera eina ríkið í Evrópu sem hefur farið þessa leið. Nokkur ríki hafa á síðustu 15 árum sett landslög sem banna eða takmarka klæðnað sem hylur andlit. Frakkland varð árið 2011 fyrsta Evrópuríkið til að setja almennt bann á almannafæri og Belgía setti sambærilegt bann sama ár.
Meðal Evrópuríkja sem hafa sett bann eða takmarkanir á landsvísu eru:
- Frakkland – almennt bann við klæðnaði sem hylur andlit á almannafæri frá 2011.
- Belgía – bann við andlitshyljandi klæðnaði á opinberum stöðum frá 2011.
- Búlgaría – setti bann við andlitshyljandi klæðnaði árið 2016.
- Austurríki – hefur frá 2017 gert kröfu um að andlit séu sýnileg á almannafæri.
- Danmörk – bannaði árið 2018 klæðnað sem hylur andlit á almannafæri.
- Holland – hefur takmarkaðra bann sem nær meðal annars til skóla, sjúkrahúsa, opinberra bygginga og almenningssamgangna.
- Noregur – bannar alblæjur meðal annars innan menntakerfisins.
- Sviss – hefur í kjölfar þjóðaratkvæðagreiðslu tekið upp landsbundið bann við því að hylja andlit á almannafæri.
Umfang reglnanna er því verulega mismunandi milli ríkja. Frakkland, Belgía, Austurríki og Danmörk eru meðal þeirra ríkja sem hafa víðtækari reglur en Holland takmarkar bannið til dæmis við ákveðna staði.
Evrópsk umræða um frelsi og sameiginleg samfélagsviðmið
Umræðan um búrkur og niqab hefur staðið yfir í Evrópu í áratugi. Stuðningsmenn banna hafa meðal annars vísað til öryggis og þess að hægt þurfi að vera að bera kennsl á fólk, en einnig til aðlögunar og jafnréttis kynjanna.
Andstæðingar benda á að bann takmarki einnig möguleika kvenna til að velja sjálfar hvernig þær klæðast. Portúgölsku lögin taka því einnig á sjálfri þvinguninni: ekki aðeins eru settar reglur um notkun andlitshyljandi klæðnaðar á almannafæri heldur einnig um það að neyða einhvern til að klæðast slíkum fatnaði.
Með nýju lögunum hefur Portúgal valið leið sem þegar er farin í nokkrum öðrum evrópskum lýðræðisríkjum: að meginreglan sé sú að fólk geti mæst með sýnileg andlit í almannarýminu, en sérstakar undantekningar séu gerðar þegar hagnýtar, læknisfræðilegar eða aðrar réttmætar ástæður eru fyrir því að hylja andlit.