Hugmyndir eru uppi innan Evrópusambandsins um að tengja hugsanlega aðild Íslands við inngöngu Svartfjallalands í sambandið árið 2028. Embættismaður framkvæmdastjórnar ESB sagði við POLITICO að Ísland yrði nettógreiðandi í sjóði sambandsins og myndi þannig „í reynd greiða fyrir aðild Svartfjallalands“. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir utanríkisráðherra sagði sameiginlega inngöngu ríkjanna „algjörlega“ mögulega.
Umfjöllunin birtist í Brussels Playbook hjá POLITICO 7. ágúst undir fyrirsögninni „Iceland’s EU moment“. Sjálfur frumtexti POLITICO hefur reynst torfenginn, en efni hans er varðveitt í nokkrum samtímaheimildum sem birtu umfjöllun sama dag.
European Western Balkans greindi frá því 7. ágúst að POLITICO hefði rætt við átta stjórnarerindreka og embættismenn um stækkun ESB og hugsanlega sameiginlega inngöngu Íslands og Svartfjallalands.
Ísland og Svartfjallaland í einum pakka
Samkvæmt POLITICO taldi embættismaður framkvæmdastjórnar ESB verulegar líkur á því að ríkin tvö yrðu tengd saman í aðildarferlinu. POLITICO hafði eftir embættismanninum að miðað við tímarammann væri sameiginlegur pakki Íslands og Svartfjallalands, þar sem aðild ríkjanna yrði staðfest saman, raunhæfur möguleiki.
Síðan kemur sú skýring sem vekur sérstaka athygli fyrir Íslendinga. POLITICO segir að auður Íslands myndi gera landið að nettógreiðanda í fjárlög Evrópusambandsins og að Ísland myndi þannig „effectively pay for the membership of Montenegro“ eða „í reynd greiða fyrir aðild Svartfjallalands“. Svartfjallaland yrði hins vegar meðal tekjulægri ríkja sambandsins og nettóþiggjandi úr sjóðum þess.
Þorgerður sagði sameiginlega inngöngu „algjörlega“ mögulega
Málið verður enn athyglisverðara þegar viðbrögð ráðherra ríkjanna tveggja eru skoðuð. Maida Gorčević, Evrópumálaráðherra Svartfjallalands, sagði við POLITICO að stjórnvöld þar í landi myndu fagna því að tengja aðildarumsókn Svartfjallalands þeirri íslensku.
Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir utanríkisráðherra sagði síðan að sameiginleg innganga ríkjanna væri „absolutely“, eða „algjörlega“, möguleg.
Stjórnarerindreki sem POLITICO ræddi við gekk enn lengra og lýsti sameiginlegri inngöngu sem „best case scenario“, eða bestu mögulegu niðurstöðu. Annar sagði að Ísland–Svartfjallalandspakki myndi styrkja umsókn beggja ríkja.
Ólafur Ragnar vekur athygli á „dílnum“
Ólafur Ragnar Grímsson, fyrrverandi forseti Íslands, hefur nú vakið athygli á þessari umfjöllun POLITICO og túlkar hana þannig að hugmyndin sé að Ísland komi inn sem auðugt nettógreiðsluríki samhliða Svartfjallalandi.
Í samtali við Spursmál mbl.is lýsir Ólafur því þannig að spurt hafi verið hvort íslenski utanríkisráðherrann væri tilbúinn að ræða þann „díl“ að Ísland greiddi fyrir Svartfjallaland og vísar síðan til „absolutely“-svars Þorgerðar Katrínar.
Hitt liggur fyrir að fjárhagslegu rökin og „absolutely“-svar ráðherrans eru hluti af sömu POLITICO-umfjöllun um hugsanlegan sameiginlegan aðildarpakka ríkjanna. Þjóðólfi hefur ekki tekist að finna frumtextann til að sjá spurningu POLITICO nákvæmlega til Þorgerðar en ljóst er að hún lýsti yfir samþykki að hugmynd að sameiginlegri inngöngu Íslands með Svartfjallalandi, þar sem rætt var um að nettógreiðslur Íslands til ESB dygðu fyrir nettóaðildarkostnaði beggja ríkjanna.
Fjárhagsleg rök fyrir pakkanum
Hugmyndin virðist vera tiltölulega einföld frá sjónarhóli Brussel. Ísland er auðugt ríki og yrði að mati heimildarmanna POLITICO líklega nettógreiðandi í sameiginlega sjóði ESB. Svartfjallaland er mun tekjulægra ríki og yrði nettóþiggjandi.
Með því að taka ríkin tvö inn saman yrði fjárhagsleg niðurstaða stækkunarinnar því hagstæðari fyrir núverandi aðildarríki en ef Svartfjallaland gengi eitt inn.
Open4Business lýsir efnahagslegum rökum hugmyndarinnar einmitt þannig: verulegur munur sé á efnahagsstöðu ríkjanna, Ísland yrði líklega nettógreiðandi en Svartfjallaland þiggjandi úr sjóðum ESB. Sameiginlegur pakki gæti því auðveldað pólitíska samstöðu núverandi aðildarríkja um stækkunina.
Tölurnar: Hvað kostar innganga Svartfjallalands?
Framkvæmdastjórn ESB lagði 30. júní 2026 fram sérstakan fjárhagspakka vegna hugsanlegrar aðildar Svartfjallalands á næsta langtímafjárlagatímabili sambandsins, 2028–2034. Í pakkanum eru áætluð útgjöld vegna Svartfjallalands samtals 3,189 milljarðar evra á tímabilinu: 384,3 milljónir árið 2028, 426,8 milljónir 2029, 453,7 milljónir 2030, 465,6 milljónir 2031, 477,2 milljónir 2032, 486,2 milljónir 2033 og 495,2 milljónir evra árið 2034.
Það væri þó rangt að kalla alla 3,189 milljarðana nýjan nettókostnað fyrir núverandi aðildarríki. Framkvæmdastjórnin segir að miðað við útreikninga hennar kalli aðild Svartfjallalands á um 155 milljónir evra í viðbótarfjármögnun á ári og að hluti þeirrar fjárhæðar verði tekinn úr fjármunum sem þegar eru tiltækir undir lið 3 í langtímafjárlögunum. Framkvæmdastjórnin tekur jafnframt fram að ekki verði gengið á fyrirfram úthlutaða fjármuni núverandi aðildarríkja.
Hvað Ísland varðar liggur hins vegar ekki fyrir sambærilegur opinber fjárhagspakki sem segir nákvæmlega hvert nettóframlag landsins yrði sem aðildarríkis. Því er ekki, að svo stöddu, hægt að setja staðfesta evru- eða krónutölu við orð heimildarmanns POLITICO um að Ísland myndi „í reynd greiða fyrir aðild Svartfjallalands“. Það sem liggur fyrir er mat heimildarmannsins að Ísland yrði nettógreiðandi og að sú staða gæti vegið upp kostnaðinn af inngöngu Svartfjallalands.
Sameiginleg aðild gæti orðið 2028
Svartfjallaland hefur verið í aðildarviðræðum við ESB frá árinu 2012 og er komið langt í ferlinu. Markmið stjórnvalda þar er að landið verði aðildarríki árið 2028.
Ísland gæti hins vegar farið mun hraðar í gegnum aðildarferlið en flest umsóknarríki vegna EES-samningsins og þeirrar miklu upptöku ESB-löggjafar sem þegar hefur átt sér stað hér á landi.
Þess vegna telja heimildarmenn POLITICO mögulegt að Ísland gæti náð Svartfjallalandi í ferlinu og ríkin gengið saman inn árið 2028, verði niðurstaða þjóðaratkvæðagreiðslunnar 29. ágúst sú að hefja skuli aðildarviðræður að nýju.
Spurning sem kjósendur eiga rétt á svari við
Umfjöllun POLITICO vekur því upp spurningu sem lítið hefur farið fyrir í íslenskri umræðu:
Er hugsanleg aðild Íslands þegar skoðuð í Brussel sem hluti af stærri stækkunarpakka þar sem nettóframlag Íslands myndi vega upp kostnaðinn af inngöngu fátækara aðildarríkis?
Heimildarmaður framkvæmdastjórnar ESB sem POLITICO ræddi við virðist telja svo vera. Orðalag hans verður vart skýrara: Ísland yrði nettógreiðandi og myndi þannig „í reynd greiða fyrir aðild Svartfjallalands“.
Þorgerður Katrín hefur á sama tíma sagt sameiginlega inngöngu ríkjanna „algjörlega“ mögulega. Þegar aðeins vika er til þjóðaratkvæðagreiðslunnar hlýtur að vera eðlilegt að íslenskir kjósendur fái skýr svör frá utanríkisráðherra um hvað henni hefur verið kynnt varðandi þennan hugsanlega Ísland–Svartfjallalandspakka og hvaða fjárhagslegu skuldbindingar gætu fylgt honum.