Eigin ákvarðanir ESB-ríkjanna í orkumálum hafa stuðlað að þeirri viðkvæmu stöðu sem mörg aðildarríki standa nú frammi fyrir. Lokun kjarnorkuvera, sem vindorka á að leysa af hólmi, háir skattar á jarðefnaeldsneyti og skertur aðgangur að ódýrri rússneskri olíu og gasi hafa breytt evrópskum orkumarkaði hratt. Á sama tíma hefur verið hraðað umskiptum yfir í svokallaða græna orkugjafa. Þegar alþjóðastaðan hefur núna versnað er orkuöflunin orðin viðkvæmari og aðildarríkin neyðast til að leita tímabundinna lausna til að verja heimili og fyrirtæki. Fjármálaráðherrar ESB ræða meðal annars sérstakan skatt á orkufyrirtæki sem hagnast mikið þegar orkuverð sveiflast verulega.
Evrópskur orkumarkaður er áfram undir miklum þrýstingi vegna bæði óvissu í alþjóðastjórnmálum og breyttra viðskiptastrauma. Refsiaðgerðir ESB gegn rússneskri olíu og gasi hafa þegar breytt orkuöflun Evrópu, á sama tíma og stríð Bandaríkjanna og Ísraels við Íran hefur valdið nýjum truflunum á alþjóðlegum orkumarkaði.
Staðan við Hormuzsund er sérstaklega viðkvæm. Sundið er ein mikilvægasta flutningsleið heims fyrir olíu og gas, en hernaðarátökin hafa dregið verulega úr skipaumferð og aukið óvissu um afhendingu. Þegar þrengt er að orkuframboði úr mörgum áttum samtímis hefur það fljótt afleiðingar langt út fyrir átakasvæðin.
Hækkandi olíu- og gasverð eykur kostnað heimila, fyrirtækja og flutningastarfsemi og ýtir jafnframt undir verðbólgu í Evrópu. Í því ljósi ræða fjármálaráðherrar ESB nú hvort leggja eigi sérstakan skatt á svo kallaðan „umframhagnað“ orkufyrirtækja sem hafa hagnast mikið á hinum miklu verðsveiflum.
Hátt orkuverð og mögulegar mótvægisaðgerðir voru á dagskrá fundar fjármálaráðherra ESB í Dyflinni í síðustu viku. Tilefnið er sífellt erfiðari efnahagsstaða aðildarríkjanna. Á sama tíma heldur ólgan í Mið-Austurlöndum áfram að hafa áhrif á olíu- og orkumarkaði.
Verð á Brent-olíu hefur á ný farið yfir 100 Bandaríkjadali á tunnu og miklar sveiflur á orkumörkuðum stuðla að viðvarandi verðbólgu innan ESB. Samkvæmt spám verður verðbólgan ekki komin aftur að tveggja prósenta markmiði Seðlabanka Evrópu fyrr en undir lok árs 2027 í fyrsta lagi.
Hagvöxtur hefur haldið velli það sem af er ári, en framkvæmdastjórn ESB gerir ráð fyrir að hægja muni á honum árið 2027 þegar hærri orkukostnaður fer að hafa meiri áhrif á efnahagslífið.
Í ljósi þessa vill ESB halda fast við varfærna stefnu í ríkisfjármálum. Aðildarríkin eru hvött til að gæta hófs þegar þau nýta það svigrúm sem er til aðgerða í ríkisfjármálum.
Sérstakur skattur á „umframhagnað“
Á sama tíma hefur Seðlabanki Evrópu hafið vaxtahækkanir í áföngum til að reyna að draga úr verðbólguþrýstingi. Enn hefur ekki verið útfærð sameiginleg tillaga innan ESB um sérstakan skatt á hagnað orkufyrirtækja.
Framkvæmdastjórn ESB segir hins vegar að nokkur aðildarríki hafi vakið máls á hugmyndinni og að hún sé nú til umræðu á fundum fjármálaráðherranna. Valdis Dombrovskis, framkvæmdastjóri efnahagsmála hjá ESB, segir að aðildarríkin geti þegar lagt skatt á svo kallaðan umframhagnað innan eigin landamæra.
– Nokkur aðildarríki hafa lagt þessa hugmynd fram og hún er hluti af viðræðum okkar. Aðildarríkin geta þegar lagt skatta á umframhagnað á landsvísu ef þau ákveða að gera það, segir hann samkvæmt Euronews og heldur áfram:
– Af hálfu framkvæmdastjórnarinnar erum við reiðubúin að styðja þessi aðildarríki með því að miðla bestu starfsvenjum og finna góða leið fram á við.
Lars Klingbeil, fjármálaráðherra Þýskalands, beitir sér fyrir málinu og vill að framkvæmdastjórn ESB leggi fram áþreifanlegar útfærslur á slíkri skattlagningu. Markmiðið er að tillögur liggi fyrir á næsta fundi fjármálaráðherra ESB í október.
Á föstudag sagði Klingbeil að hann hefði unnið að málinu um lengri tíma ásamt öðrum evrópskum fjármálaráðherrum. Carlos Cuerpo, fjármálaráðherra Spánar, styður einnig hugmyndina. Hann bendir einkum á spurninguna um hver eigi að lokum að bera kostnaðinn af stuðningsaðgerðum sem ætlað er að verja heimili og fyrirtæki fyrir orkukreppunni. Kreppu sem er að hluta afleiðing ákvarðana ESB-ríkjanna sjálfra í orkumálum.
– Okkur tekst að lækka kostnað heimila, fyrirtækja, iðnaðar og flutningafyrirtækja, en skattgreiðendur bera kostnaðinn af því. Við teljum að til kunni að vera réttlátari leiðir til að dreifa þessum kostnaði.
Eldsneytisskattar skapa mun á milli landa
Nýjar tölur frá ESB sýna jafnframt hversu mismunandi orkukostnaður leggst á neytendur eftir því í hvaða aðildarríki þeir búa. Munurinn er sérstaklega áberandi þegar kemur að verði dísilolíu á eldsneytisstöðvum.
Finnland, Danmörk og Holland eru meðal þeirra landa þar sem dísilolía er dýrust. Öll þrjú leggja jafnframt mjög háa skatta á eldsneyti, sem þýðir að sértækir vöruskattar og virðisaukaskattur eru verulegur hluti verðsins við dælu.
Í nokkrum ríkjum Austur-Evrópu er staðan þveröfug. Í Búlgaríu og Póllandi eru til dæmis sértækir skattar á eldsneyti mun lægri, sem stuðlar að lægra verði fyrir ökumenn.
Samkvæmt opinberum tölum ESB frá 14. september var dísilolía ódýrust á Möltu, þar sem lítrinn kostaði um 1,20 evrur við dælu.
Munurinn milli aðildarríkjanna skýrist að miklu leyti af skattareglum hvers lands. Sértækir vöruskattar og virðisaukaskattur eru stór hluti endanlegs verðs á dísilolíu. Sama heimsmarkaðsverð á olíu getur því leitt til mjög mismunandi kostnaðar fyrir ökumenn eftir því hvar í ESB þeir eru.
Skattar eru þó ekki eina skýringin á verðmuninum. Afkastageta olíuhreinsistöðva á hverju svæði gegnir einnig mikilvægu hlutverki þegar verð hækkar hratt.
Aðildarríki ESB kaupa hráolíu á sömu alþjóðlegu mörkuðum, þar sem meðal annars stríð, truflanir í aðfangakeðjum og breytingar á framboði og eftirspurn hafa áhrif á verðið. En leiðin frá hráolíu að því verði sem ökumenn greiða við dælu er ólík eftir svæðum í Evrópu.
