Ragnar Geir Brynjólfsson gerir nýjan varnarsamning Bandaríkjanna, Danmerkur og Grænlands að umtalsefni á blog.is. Hann ber saman ástandið eftir seinni heimsstyrjöldina og samninga sem gerðir voru þá saman við ástandið í dag og segir Grænland hafa fært varnarsamning sinn frá 1951 inn í öryggisumhverfi ársins 2026 og spyr, hvort Íslendingar ættu sjálfir að hefja sambærilega umræðu um okkar samning. Í lok greinar hans birtir hann lista yfir gagnasafn sem Þjóðólfur lætur fylgja hér að neðan. Þar er meðal annars hlekkur inn á nýja varnarsamninginn við Grænland.
Að mati Ragnars Geirs næri nýr varnarsamningur Bandaríkjanna, Danmerkur og Grænlands langt út fyrir hefðbundna hernaðarviðveru. Njósnavarnir, erlent eignarhald og aðgangur að viðkvæmum upplýsingum skipa þar sérstakan sess. Samningurinn gefur því tilefni til umræðu um hvort Ísland þurfi að endurmeta varnarsamstarf sitt í ljósi breyttra öryggishagsmuna á norðurslóðum.
Samningurinn var undirritaður í New York 22. september. Hann breytir og bætir við varnarsamninginn um Grænland frá 1951 og gerir meðal annars ráð fyrir aukinni starfsemi Bandaríkjanna í Pituffik og nýjum varnarsvæðum í Narsarsuaq og Mestersvig. Gildistaka er háð því að nauðsynlegri þinglegri málsmeðferð verði lokið, samkvæmt samningstextanum sem Hvíta húsið hefur birt.
Fjárfestingar orðnar hluti varnarsamstarfs
Geir skrifar:
„Árið 1951 snerist varnarsamstarf fyrst og fremst um hermenn, flugvélar, skip, flugvelli og herstöðvar. Árið 2026 geta fjarskiptanet, sæstrengir, hafnir, gagnaver, orkumannvirki, auðlindir, rannsóknaraðstaða, upplýsingar og erlent eignarhald einnig orðið hluti af þjóðaröryggi.”
Þannig tengir samningurinn hernaðarvarnir beint við efnahagsleg áhrif og yfirráð yfir upplýsingum og innviðum.
Kárhóll hefur vakið athygli bandarískra þingmanna
Á Íslandi hefur kínversk-íslenska rannsóknarstöðin á Kárhóli í Reykjadal þegar komið til umræðu í þessu samhengi.
Í bréfi bandarísku þingmannanna Johns Moolenaar og Rajas Krishnamoorthi frá október 2024 til utanríkis- og varnarmálaráðuneyta Bandaríkjanna voru settar fram áhyggjur af kínverskum rannsóknum á norðurslóðum sem gætu haft bæði borgaralegt og hernaðarlegt notagildi.
Þingmennirnir nefndu Kárhól sérstaklega og hvöttu Bandaríkin til að aðstoða íslensk stjórnvöld við þjóðaröryggismat á rannsóknarstarfseminni. Áhyggjur þeirra eru þó ekki staðfesting á því að njósnir eða hernaðarleg starfsemi fari fram á stöðinni.
Málið dregur fram spurningar um hvernig meta eigi erlent rannsóknasamstarf, fjármögnun þess, tækjabúnað og aðgang að gögnum þegar starfsemin getur haft þýðingu fyrir öryggismál.
Íslenskt ákvörðunarvald tryggt í samningnum
Varnarsamningur Íslands og Bandaríkjanna var undirritaður 5. maí 1951, aðeins átta dögum eftir upphaflega Grænlandssamninginn. Í íslenska varnarsamningnum er sérstaklega tryggt að ákvæði hans skerði ekki úrslitayfirráð Íslands yfir íslenskum málefnum. Fjöldi varnarliðsmanna er jafnframt háður samþykki íslensku ríkisstjórnarinnar.
Í sjöundu grein er gert ráð fyrir að hvor ríkisstjórn geti óskað eftir endurskoðun Atlantshafsráðsins á þörfinni fyrir varnaraðstöðuna. Náist ekki samkomulag innan sex mánaða getur hvor aðili sagt samningnum upp með tólf mánaða fyrirvara.
Íslensk þjóðaröryggisstefna gerir þegar ráð fyrir að varnarsamstarfið þróist með hliðsjón af bæði hernaðarlegum ógnum og öðrum áhættuþáttum þar sem ríkin eiga sameiginlega öryggishagsmuni. Það kemur fram í yfirliti Stjórnarráðsins um þjóðaröryggi.
Grænlandssamningurinn sýnir hvernig ríki á norðurslóðum geta byggt á eldri varnarsamningum og bætt við ákvæðum sem ná til fjárfestinga, upplýsinga og mikilvægra innviða.
„Grænland hefur nú fært varnarsamning sinn frá 1951 inn í öryggisumhverfi ársins 2026. Spurningin er hvort við Íslendingar eigum sjálfir að hefja sambærilega umræðu um okkar samning – eða hvort frumkvæðið að þeirri umræðu kemur einhvern tíma frá Washington.”
Heimildir:
[1] Ríkisstjórnir Danmerkur, Grænlands og Bandaríkjanna: Agreement between the Government of the Kingdom of Denmark together with the Government of Greenland and the Government of the United States of America to amend and supplement the Agreement of 27 April 1951, undirritað í New York 22. september 2026. Sjá sérstaklega II. kafla um NATO, IV.-VI. kafla um varnarsvæði og bandarískan aðgang, VII. kafla um njósnavarnir, IX. kafla um hernaðarviðveru þriðju ríkja, X. kafla um erlendar fjárfestingar og XI. kafla um gildistíma samningsins.
[2] Stjórnarráð Íslands: Varnarsamningur milli lýðveldisins Íslands og Bandaríkjanna á grundvelli Norður-Atlantshafssamningsins, 5. maí 1951. Sjá sérstaklega 1., 3., 4., 5. og 7. gr.
[3] Stjórnarráð Íslands: Öryggis- og varnarmál – yfirlit um núverandi öryggisstefnu Íslands og varnarsamstarfið við Bandaríkin. Varnarsamningurinn frá 1951 og aðild Íslands að NATO eru þar skilgreind sem tvær meginstoðir íslenskrar öryggisstefnu.
[4] The White House, skjalasafn Trump-stjórnarinnar: Remarks by Vice President Pence in a Press Gaggle – Reykjavik, Iceland, 4. september 2019 – Pence um Kína á norðurslóðum, Belti og braut og Huawei.
[5] Vísir: Ummæli Pence um Belti og braut “ekki alveg nákvæm”, 4. september 2019 – Guðlaugur Þór Þórðarson utanríkisráðherra leiðréttir þá fullyrðingu Pence að Ísland hafi hafnað þátttöku í Belti og braut.
[6] RÚV: Norðurljósamiðstöð Kínverja á Kárhóli opnuð, 19. október 2018 – um opnun kínversk-íslensku rannsóknarstöðvarinnar og útvíkkun rannsóknarsviða hennar.
[7] U.S. House Select Committee on the Strategic Competition Between the United States and the Chinese Communist Party: Letter to Pentagon and State Department on Chinese Military Research in the Arctic, 16. október 2024 – bréf John Moolenaar og Raja Krishnamoorthi til Antony Blinken utanríkisráðherra og Lloyd Austin varnarmálaráðherra um kínverskar rannsóknir með mögulegt tvíþætt borgaralegt og hernaðarlegt notagildi á norðurslóðum. Kínversk-íslenska rannsóknarstöðin á Kárhóli er þar sérstaklega tekin til umfjöllunar.
[8] U.S. Department of State, Office of the Historian: U.S.-Iceland Agreement for the Defense of Iceland – sögulegt skjal um endurskoðunarumræðuna 1956 og áframhaldandi framkvæmd varnarsamningsins.