Leiðtogar BRICS-ríkjanna koma saman í Nýju Delí á Indlandi um helgina á 18. leiðtogafundi samtakanna. Fundurinn undirstrikar hversu hratt efnahagslegt og pólitískt vægi ríkja utan hins hefðbundna vestræna valdakerfis hefur aukist.
Indland fer með formennsku í BRICS árið 2026 og Narendra Modi forsætisráðherra hefur notað fundinn til að kalla eftir breytingum á alþjóðlegu valdakerfi þannig að þróunarríki og nýmarkaðsríki fái þar aukið vægi.
BRICS samanstendur nú af Brasilíu, Rússlandi, Indlandi, Kína, Suður-Afríku, Egyptalandi, Eþíópíu, Íran, Indónesíu og Sameinuðu arabísku furstadæmunum. Indversk stjórnvöld telja jafnframt Sádi-Arabíu með í 11 ríkja BRICS-hópnum.
Samkvæmt tölum indverskra stjórnvalda búa í þessum ríkjum samanlagt um 49,5% mannkyns. Þau standa fyrir um 40% af vergri heimsframleiðslu og 26% heimsviðskipta. BRICS er því orðið efnahagslegt afl sem erfitt er að líta fram hjá.
Vilja breyta alþjóðlega valdakerfinu
Meginþema indversku formennskunnar er „Building for Resilience, Innovation, Cooperation and Sustainability“ – uppbygging með áherslu á viðnámsþrótt, nýsköpun, samstarf og sjálfbærni.
Í New Delhi-yfirlýsingunni, sem samþykkt var einróma, leggja ríkin áherslu á fullveldisjafnrétti ríkja og segjast vilja réttlátara og fjölþjóðlegra alþjóðakerfi þar sem nýmarkaðs- og þróunarríki fái aukin áhrif.
Modi gekk lengra og sagði tímabært að brjóta niður það sem hann kallaði „pýramída forréttinda“ í alþjóðlegri ákvarðanatöku. Hann vill meðal annars umbætur á Öryggisráði Sameinuðu þjóðanna og aukið vægi hins svonefnda hnattræna suðurs við mótun alþjóðlegra reglna.
Fundurinn snýst þó ekki aðeins um pólitíska yfirlýsingu. BRICS-ríkin vinna einnig að auknu efnahagssamstarfi, fjármögnun í eigin gjaldmiðlum og tengingu innlendra greiðslukerfa.
Athygli vekur að sameiginlegur BRICS-gjaldmiðill er ekki meginatriði yfirlýsingarinnar. Áherslan er fremur á að auðvelda viðskipti og fjárfestingar í gjaldmiðlum ríkjanna sjálfra og draga þannig úr þörfinni fyrir milligöngu annarra gjaldmiðla í viðskiptum þeirra.
Xi og Modi reyna að bæta samskiptin
Einn mikilvægasti tvíhliða fundurinn í Nýju Delí var milli Narendra Modi og Xi Jinping Kínaforseta. Þetta er fyrsta heimsókn Xi til Indlands síðan 2019. Samskipti ríkjanna versnuðu mjög eftir blóðug átök hermanna þeirra við umdeild landamæri í Himalajafjöllum árið 2020.
Nú virðist vilji beggja ríkja standa til þess að draga úr spennunni.
Xi sagði að Kína og Indland ættu að líta hvort á annað sem samstarfsaðila fremur en keppinauta. Modi lagði áherslu á frið við landamærin, gagnkvæma virðingu og aukin efnahagsleg samskipti.
Ágreiningurinn er þó langt frá því að vera horfinn. Ríkin tvö keppa um áhrif í Asíu og Indland hefur á undanförnum árum jafnframt styrkt tengsl sín við Bandaríkin.
Pútín, Xi og leiðtogi Írans við sama borð
Vladimir Pútín Rússlandsforseti og Masoud Pezeshkian Íransforseti eru einnig meðal leiðtoganna í Nýju Delí. Modi og Pútín funduðu sérstaklega og ræddu meðal annars samstarf ríkjanna á sviði stjórnmála, viðskipta, varnarmála, orkumála og geimvísinda.
En ein athyglisverðasta niðurstaða fundarins tengist átökunum í Mið-Austurlöndum.
BRICS-ríkin samþykktu sameiginlega yfirlýsingu þar sem lýst er „djúpum áhyggjum“ af stigvaxandi átökum og hvatt til ýtrasta aðhalds og diplómatískra lausna.
Sérstaka athygli vekur að bæði Íran og Sameinuðu arabísku furstadæmin samþykktu yfirlýsinguna. Ríkin standa mjög ólíkt að vígi gagnvart Bandaríkjunum og átökunum á svæðinu, og því hafði verið talið erfitt að ná samstöðu.
Pezeshkian fundaði jafnframt með krónprinsi Abu Dhabi í Nýju Delí, æðsta fundi ríkjanna frá því núverandi átök hófust.
Ekki nýtt NATO – heldur annað valdakerfi
BRICS er ekki hernaðarbandalag og ríkin eru langt frá því að vera sammála um öll alþjóðamál. Innan hópsins eru bæði lýðræðisríki og einræðisríki, olíuútflytjendur og olíuinnflytjendur og ríki sem jafnvel eiga í alvarlegum innbyrðis deilum.
Það sem sameinar þau er fremur krafa um aukið vægi utan þeirra stofnana og valdahlutfalla sem mótuðust að miklu leyti undir forystu Vesturlanda eftir síðari heimsstyrjöld.
Þess vegna er þróun BRICS athyglisverð.
Samtök sem hófust með Brasilíu, Rússlandi, Indlandi og Kína fyrir tveimur áratugum ná nú til ríkja sem samanlagt telja nær helming mannkyns. Þau ræða eigin greiðslukerfi, aukin viðskipti í eigin gjaldmiðlum, nýjar fjárfestingaleiðir og aukið vald þróunarríkja innan alþjóðastofnana.
New Delhi-yfirlýsingin segir beinlínis að markmiðið sé „fulltrúameira og réttlátara alþjóðakerfi“ og endurbætt fjölþjóðlegt kerfi.
BRICS-fundurinn í Nýju Delí er því enn eitt merkið um breytingu sem hefur verið að gerjast árum saman: heimurinn skiptist ekki lengur jafn skýrt í Vesturlönd annars vegar og ríki sem fylgja forystu þeirra hins vegar.
Ný valdamiðstöð er að verða sýnilegri – og nærri helmingur mannkyns býr nú í ríkjunum sem standa að henni.