Marta Kos slær falskan tón

Hannes Hólmsteinn Gissurarson, prófessor emeritus skrifar grein um ESB-kosninguna í The European Conservative.

Hannes Hólmsteinn Gissurarson skrifar:

Í þjóðaratkvæðagreiðslu 29. ágúst 2026 greiddu Íslendingar atkvæði, 53 gegn 47 prósentum, gegn því að teknar yrðu upp að nýju aðildarviðræður við Evrópusambandið, sem stöðvaðar höfðu verið árið 2013. Ein skemmtilegasta umfjöllunin um þetta birtist í hlaðvarpinu Econoclasts, sem hagfræðingurinn Yanis Varoufakis og blaðamaðurinn Wolfgang Munchau stjórna. Varoufakis, fyrrverandi fjármálaráðherra Grikklands, sagði umbúðalaust að aðdráttarafl ESB fyrir marga háttsetta embættismenn og stjórnmálamenn fælist í möguleikanum á ábatasömum (og yfirleitt skattfrjálsum) störfum í hinu umfangsmikla, ógagnsæja og ábyrgðarlausa skrifræðiskerfi Brussel. Marta Kos, framkvæmdastjóri stækkunarmála ESB, sló hins vegar falskan tón þegar hún sagði að mikið hefði verið um rangfærslur og falsfréttir á Íslandi fyrir þjóðaratkvæðagreiðsluna, bæði innanlands og frá austri og vestri; hægrisinnaðir popúlistar hefðu verið fyrirferðarmiklir og varið miklu fé. Hún bætti við að niðurstaðan sýndi engu að síður að 47 prósent Íslendinga vildu ganga í ESB, samanborið við 19 prósent árið 2010.

Engar rangfærslur frá austri eða vestri

Það er athyglisvert að Kos túlkaði niðurstöðuna þannig að 47 prósent Íslendinga hefðu kosið að ganga í ESB, þótt Já-hreyfingin hefði þvertekið fyrir að þjóðaratkvæðagreiðslan snerist um aðild: hún snerist aðeins um að sjá hvað ESB hefði fram að færa. Nei-hreyfingin hafði hins vegar bent á að þjóðaratkvæðagreiðslan snerist um aðild: hún snerist um að taka aðildarviðræður upp að nýju. Enn athyglisverðari er sú fullyrðing Kos að rangfærslur frá austri og vestri hefðu verið á kreiki á Íslandi. Með rangfærslum úr austri átti hún væntanlega við Rússland Pútíns. En engin afskipti þaðan hafa komið í ljós. Eina dæmið sem nefnt var var hlægilegt. Það var að þekktur svissneskur lögfræðingur, sérfræðingur í ESB-rétti, hefði haldið fyrirlestur á Íslandi um ESB á sama tíma og hann var lögfræðilegur ráðgjafi íslensks fyrirtækis sem hafði vísað deilu við íslensk stjórnvöld vegna meints rússnesks eignarhalds til Eftirlitsstofnunar EFTA. Engin afskipti frá Bandaríkjunum hafa heldur komið í ljós. Reyndar tókst Já-hreyfingunni ekki að gera Trump að kosningamáli. Umræðan snerist fyrst og fremst, eins og hún átti að gera, um hvað Ísland myndi vinna eða tapa á aðild að ESB.

Vel fjármögnuð Já-hreyfing

Kos lagði ekki fram nein gögn sem sýndu að Nei-hreyfingin hefði varið miklu fé í kosningabaráttuna. Reyndar auglýsti Já-hreyfingin að minnsta kosti jafnmikið og Nei-hreyfingin, þótt Nei-hreyfingin hafi vissulega haldið fleiri fundi víðs vegar um landið, sem að mestu voru skipulagðir af sjálfboðaliðum. Já-hreyfingin naut einnig aðstoðar utanríkisráðuneytisins, ekki aðeins með hlutdrægum upplýsingum á vef þess, heldur einnig vegna þess að sumir starfsmenn tóku fullan þátt í kosningabaráttunni, til dæmis Heiða Kristín Helgadóttir, sérstakur ráðgjafi utanríkisráðherra. Já-hreyfingin naut einnig stuðnings ríkisfjölmiðilsins RÚV, sem birti alranga frétt daginn fyrir þjóðaratkvæðagreiðsluna um framlög íslenskra fyrirtækja til Brexit-herferðarinnar. Á undanförnum árum hefur ESB fjármagnað marga dagskrárliði RÚV.

Prófessorar styrktir af ESB

Þrír háskólaprófessorar sem hafa fengið rausnarlega styrki frá ESB tóku einnig virkan þátt í kosningabaráttunni. Sagnfræðingurinn Guðmundur Hálfdanarson reyndi að gera lítið úr fullyrðingum Nei-hreyfingarinnar um sjálfstæðisbaráttu nítjándu aldar. Stjórnmálafræðingurinn Baldur Þórhallsson hélt því fram að með inngöngu í ESB þyrfti Ísland ekki að framselja neinn hluta fullveldis síns frá Reykjavík til Brussel. Evrópuhreyfingin á Íslandi var undir forystu stjórnmálafræðingsins Magnúsar Skjaldar, sem nú er Jean Monnet-prófessor og hefur til ráðstöfunar að minnsta kosti 60.000 evrur á þremur árum frá ESB til rannsókna, ferðalaga og funda, umtalsverða fjárhæð í örsmáu landi.