Eftirfarandi er frásögn um mikilvægasta mál nútímans gegn ofurefli ESB sem hefur áskilið sér réttinn og tekið sér vald til að ákveða réttarfarslegar reglur, hefur byggt upp eigið eftirlitskerfi með því hvað má segja og skrifa á Internet og dæmir ritskoðunarmál í eigin dómsstól. Elon Musk hefur dregið Evrópusambandið fyrir almennan dómstól ESB í Luxemburg fyrir brot á almennum réttarfarsreglum með því að tryggja sér einræði sem ákærandi, saksóknari og dómari gegn málfrelsi almennings á netinu. Útkoma þessa máls sem gæti tekið mörg ár mun hafa úrslitaþýðingu um, hvort almenningur fær notið málfrelsis eða hvort svínsleg alræðisritskoðunarregla ESB nær endanlegri fótfestu. Textinn er þýðing á lýsingu þular í meðfylgjandi myndbandi. Þjóðólfur birti greinina í þremur hlutum vegna lengdar. Hér kemur annar hlutinn og sá þriðji og síðasti birtist á morgun. Kafla 1 má sjá hér og kafla 3 hér.
ESB er eftirlitsaðili, saksóknari og dómari
Lagalegu rökin í málinu snerta álitaefni sem sérfræðingar í stjórnskipunarrétti víða um Evrópu hafa rætt sín á milli árum saman. Samkvæmt DSA hefur framkvæmdastjórn Evrópusambandsins einstaklega víðtækt vald. Hún setur reglurnar, hefur rannsóknir, aflar sönnunargagna, ákveður hvort sönnunargögnin séu nægjanleg og leggur á sektir. Það er enginn sjálfstæður saksóknari. Það er enginn aðskilinn úrskurðaraðili. Sama stofnunin og byggði upp málið gegn X var stofnunin sem komst að þeirri niðurstöðu að X hefði gerst brotlegt.
Lögfræðiteymi X, sem naut stuðnings alþjóðlegu lögfræðisamtakanna Alliance Defending Freedom International, sem berjast meðal annars fyrir tjáningarfrelsi, hélt því fram fyrir dómi að þessi samþjöppun valds – þar sem sami aðili væri eftirlitsaðili, saksóknari og dómari – bryti gegn grundvallarreglum um réttláta málsmeðferð.
Lögfræðingar sem fylgst hafa með málinu hafa lýst því sem fyrsta raunverulega tækifærinu fyrir dómstól ESB til að taka til skoðunar hvort framkvæmdastjórninni hafi tekist að framfylgja DSA-löggjöfinni með þeim hætti sem samræmist meginreglum réttarríkisins.
Til að skilja sprengikraftinn í þessari röksemdafærslu var þarf aðeins að líta til þess hverjir fylgdust með. Öll stærstu tæknifyrirtækin sem starfa í Evrópu fylgdust grannt með. Samkvæmt DSA-löggjöfinni gæti hvert þeirra orðið næst.
Apple hafði þegar verið sektað um 500 milljónir evra í apríl 2025 samkvæmt annarri tengdri ESB-löggjöf, lögunum um stafræna markaði, Digital Markets Act (DMA). Meta hafði verið sektað um 200 milljónir evra samkvæmt sömu lögum. En þessi fyrirtæki höfðu ekki barist gegn ákvörðunum ESB með sama hætti og X. Þau höfðu greitt, lagað starfsemi sína að kröfunum og haldið áfram.
Ef X hefði betur í lagalegri atlögu sinni – ef dómstóllinn kæmist að þeirri niðurstöðu að tvíþætt hlutverk framkvæmdastjórnarinnar sem bæði rannsakanda og úrskurðaraðila samræmdist í grundvallaratriðum ekki evrópskum réttarreglum – myndi það ekki aðeins leiða til þess að sekt X yrði felld úr gildi. Það gæti knúið fram grundvallarendurskoðun á því hvernig sektir gegn öllum stærstu netmiðlum Evrópu eru ákvarðaðar og þeim framfylgt.
Það sem var undir var því miklu meira virði en 120 milljónir evra. Undir var allt það eftirlits- og regluverk sem Evrópusambandið hafði varið árum í að byggja upp.
Evrópusambandið hefur byggt upp öflugt eftirlitskerfi fyrir ritskoðun tæknirisanna
Síðan var það pólitíska hlið málsins. Og það er sá hluti sögunnar sem breytti lagadeilu fyrirtækis við eftirlitsstofnun í allsherjarátök yfir Atlantshafið. Sektin hafði ekki einu sinni verið tilkynnt þegar J.D. Vance, varaforseti Bandaríkjanna, birti færslu á X þar sem hann gagnrýndi hana fyrirfram og kallaði hana árás á málfrelsi. Marco Rubio utanríkisráðherra kallaði sektina árás á öll bandarísk tæknifyrirtæki. Þegar Trump forseti var spurður um sektina nokkrum dögum eftir að hún var lögð á sagði hann:
„Evrópa stefnir í slæma átt. Þetta er mjög slæmt fyrir fólkið.“
Þetta voru ekki viðbrögð embættismanna sem fylgdust með úr fjarlægð. Bandarísk stjórnvöld litu á framfylgd DSA-löggjafar Evrópusambandsins sem utanríkispólitískt mál. Og maðurinn sem var í miðju þessara deilna, Elon Musk, hafði nú beinan aðgang að æðstu stigum bandaríska stjórnkerfisins. Hann var ekki áhorfandi að deilum Bandaríkjanna og Evrópu um reglusetningu stafræna heimsins. Hann var orðinn ein áhrifamesta röddin í þeim deilum.
Dómsmálanefnd fulltrúadeildar Bandaríkjaþings, undir forystu þingmannsins Jims Jordan, hafði í meira en ár rekið sína eigin baráttu gegn DSA-löggjöfinni. Í júlí 2025 birti nefndin skýrslu starfsmanna sinna undir heitinu The Foreign Censorship Threat – „Erlenda ritskoðunarógnin“. Þar var því haldið fram að löggjöf ESB væri notuð til að þvinga alþjóðlega netmiðla til að takmarka pólitíska tjáningu sem nyti fullrar verndar samkvæmt fyrsta viðauka bandarísku stjórnarskrárinnar um málfrelsi.
Nefndin krafði bandarísk tæknifyrirtæki um gögn um hvernig þau hefðu brugðist við þrýstingi vegna DSA-löggjafarinnar. Í janúar 2026 birti nefndin síðan alla 183 blaðsíðna ákvörðun framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins um aðgerðir gegn X áður en ESB hafði sjálft gert hana opinbera. Skilaboðin frá Washington voru ómöguleg að misskilja. Bandaríkin ætluðu ekki að standa þegjandi hjá á meðan Brussel sektaði stærstu bandarísku tæknifyrirtækin til að knýja þau til hlýðni við reglur sambandsins.
Innan framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins hafði andrúmsloftið breyst. Málið hafði verið hugsað sem sýning á styrk – sönnun þess að hægt væri að framfylgja DSA-löggjöfinni jafnvel gagnvart þeim netmiðli sem veitti hvað harðasta mótspyrnu í heiminum. Nú var það orðið að allt öðru.
Með hverri vikunni sem Musk neitaði að greiða, hverju málsskjalinu sem beindi kastljósinu að málsmeðferð framkvæmdastjórnarinnar sjálfrar og hverjum bandarískum embættismanninum sem lýsti sektinni sem pólitískri aðför færðist sagan fjær þeirri frásögn sem Brussel hafði lagt upp með. Samkvæmt þeirri frásögn var X stjórnlaus netmiðill sem hafði brugðist notendum sínum og væri nú látinn sæta ábyrgð.
En sú frásögn sem nú breiddist út á alþjóðavettvangi var önnur: Brussel væri eftirlitsvald sem hefði byggt upp öflugt ritskoðunarkerfi, beint því gegn eina stóra netmiðlinum sem neitaði að beygja sig undir kröfurnar og sæi nú í fyrsta sinn í sögunni reynt á þetta kerfi fyrir opnum dómstólum.
Ólöglegur leynisamningur engan veginn „hefðbundin málsmeðferð“
Opinber ásökun hans – að framkvæmdastjórnin hefði boðið X samkomulag þar sem sektin hyrfi gegn því að fyrirtækið féllist í kyrrþey á kröfur um ritskoðun – var staðfest í grundvallaratriðum af embættismönnum ESB sjálfum, þótt þeir lýstu málinu með allt öðrum hætti. Framkvæmdastjórnin viðurkenndi að DSA-löggjöfin hefði að geyma hefðbundið sáttaúrræði þar sem fyrirtæki gætu komist hjá sektum með því að bjóðast til að gera lagalega bindandi skuldbindingar um að breyta starfsháttum sínum af eigin vilja.
Samkvæmt embættismönnum ESB hafði X upphaflega, fyrir milligöngu lögfræðinga sinna, spurst fyrir um þetta úrræði. Musk hafnaði síðan skilmálunum. Það sem hann kallaði „ólöglegan leynisamning“ kallaði framkvæmdastjórnin hefðbundna málsmeðferð. En sú staðreynd að slíkt úrræði var fyrir hendi – að hefðbundna leiðin fyrir stærstu netmiðla heims væri ekki endilega formleg þvingunarúrræði heldur samningaviðræður í kyrrþey – hafði þegar sáð efasemdum meðal almennings sem Brussel hafði ekki gert ráð fyrir.
Málið er nú í höndum Almenna dómstóls Evrópusambandsins í Lúxemborg, næstæðsta dómstóls réttarkerfis ESB. Þangað lagði X fram áfrýjun sína 16. febrúar 2026. Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins staðfesti að henni væri kunnugt um áfrýjunina og lýsti því yfir að hún væri reiðubúin að verja ákvörðun sína fyrir dómi. Það svar var yfirvegað. Það sagði hins vegar ekkert um hversu lengi þessi barátta gæti staðið, hversu langt hún gæti gengið eða hvað hún gæti kostað báða aðila – ekki aðeins í lögfræðikostnaði heldur einnig í trúverðugleika stofnananna.
Mál af þessari stærðargráðu og pólitísku þýðingu fyrir Almenna dómstóli ESB geta tekið mörg ár. Skriflegi hluti málsmeðferðarinnar einn og sér – framlagning lagalegra raka, andsvör og frekari greinargerðir – getur tekið frá 18 mánuðum og upp í þrjú ár áður en munnlegur málflutningur fer fram. Ef dómstóllinn dæmir framkvæmdastjórninni í óhag vegna ágalla á málsmeðferð gæti sektin verið felld niður í heild sinni. Ef dómstóllinn kemst að þeirri niðurstöðu að tiltekin ákvæði DSA, eins og framkvæmdastjórnin beitti þeim, brjóti gegn grundvallarréttindum gæti það leitt til þess að reyndi á gildi viðkomandi ákvæða löggjafarinnar. Og ef það gerist gæti skapast lagaleg óvissa um aðrar aðgerðir samkvæmt DSA gagnvart fyrirtækjum á borð við Meta, TikTok og Google.