Íris Erlingsdóttir fjölmiðlafræðingur skrifar grein í The European Conservative 22. júlí, þar sem hún birtir tölur um yfirtöku kvenna á ríkisvaldi Íslendinga. Tölurnar eru sláandi og tala sínu máli. Hún hefur með aðstoð gervigreindar gert gröf sem sýna á skýran hátt, það sem jaðrar við „valdarán“ kvenna á Íslandi í nafni jafnréttisbaráttu þeirra. Jafnrétti kynjanna á Íslandi hefur vakið heimsathygli en hefur í reynd þróast upp í andstæða sjálfheldu, þar sem konur hafa yfirtekið ríkisvaldið. Það sem áður var karlaveldi hefur núna verið skipt út fyrir kvennaveldi. Útkoman er sú að gagnrýn hugsun víkur fyrir sjálfsritskoðun og margir komast að þeirri niðurstöðu að öruggara sé að þegja en að tjá skoðanir sínar af hreinskilni. En þegar við hættum að spyrja erfiðu spurninganna um ríkisvaldið, þá getur það sem í dag er sýnt á leiksviði heimsins sem jafnrétti í reynd orðið sýning á ranglæti morgundagsins.
Íris Erlingsdóttir skrifar:
Í meira en hálfa öld hefur Ísland staðið að einni metnaðarfyllstu samfélagstilraun lýðræðisríkja heims.
Hið yfirlýsta markmið var skýrt: að afnema yfirráð karla. Samkvæmt flestum hefðbundnum mælikvörðum tókst það. Ísland er þekkt fyrir að vera „jafnasta land heims“ og trónir reglulega á toppi alþjóðlegra mælinga á kynjajafnrétti. Konur gegna embætti forseta, forsætisráðherra, ráðherra, leiða þjóðkirkjuna, háskóla, skóla, sveitarfélög, lögreglu, félagsþjónustu, ritstjórnir fjölmiðla og stóran hluta sívaxandi opinbers stjórnkerfis landsins.
Erlendar sendinefndir koma til landsins í von um að komast að leyndarmálinu um velgengni Íslands. Erlendir stjórnmálamenn hylla „íslenska módelið“. Alþjóðastofnanir fagna því. Ísland er orðið það ríki sem stór hluti hins vestræna heims er hvattur til að taka sér til fyrirmyndar.
Samt spyr nánast enginn þeirrar spurningar sem sérhver vel heppnuð samfélagstilraun á endanum á skilið.
Hvað gerist þegar samfélag ver áratugum í að leiðrétta eitt ójafnvægi, en skapar í staðinn annað sem er orðið svo pólitískt viðkvæmt að nánast enginn þorir að viðurkenna það eða draga það í efa?
Þessi grein er ekki röksemdafærsla gegn því að konur gegni áhrifastöðum og fari með völd. Hún er heldur ekki rök fyrir því að snúa aftur til einhvers goðsagnakennds fortíðarheims þar sem karlar réðu öllu í opinberu lífi. Hún fjallar um eitthvað sem er bæði einfaldara en jafnframt óþægilegra.
Hún leitast við að skoða hvort opinberar stofnanir á Íslandi séu orðnar svo yfirgnæfandi kvenkyns – og í síauknum mæli mótaðar af tiltekinni femínískri heimsýn – að þær hafi þróað með sér sín eigin fyrirsjáanlegu blindu svæði. Hún spyr hvort Ísland hafi hljóðlega skipt út einni óumdeildri rétttrúnaðarstefnu fyrir aðra.
Og svarið er: það hefur gerst.
Hin nýja yfirstétt
Í áratugi hafa íslenskir femínistar og framsæknir stjórnmálamenn landsins gagnrýnt það sem þeir kalla forréttindi karla.
En þau forréttindi sem sjaldan er rætt um eru stofnanabundin forréttindi: hæfileikinn til að móta opinbera stefnu, áherslur í menntamálum, ráðstöfun opinbers fjár, það hvaða orðfæri telst viðeigandi og hvaða samfélagsleg viðmið skuli gilda – innan stofnana sem eru í síauknum mæli ekki aðeins hugmyndafræðilega einsleitar heldur einnig nær eingöngu skipaðar konum.
Þetta er ekki samsæri heldur eitthvað mun hversdagslegra. Fólk ræður fólk sem hugsar eins og það sjálft. Háskólar mennta nemendur sem síðar ráða útskrifað fólk úr sömu fræðigreinum. Ríkisstofnanir vinna með opinberlega fjármögnuðum samtökum þar sem starfa einstaklingar sem aðhyllast sömu hugmyndafræði og með tímanum myndast ákveðin stofnanamenning. Ekki endilega vegna þess að einhver hafi skipulagt það þannig, heldur einfaldlega vegna þess að þannig þróast stofnanir.
Stofnanamenning helst ekki innan veggja ráðuneyta, háskóla eða ríkisstofnana. Með tímanum mótar hún væntingar fólks, mannleg samskipti og jafnvel hversdagslegar samræður.
Þaggað niður í körlum
Ein afleiðing þessarar menningarbreytingar sem sjaldan er rædd eru áhrifin sem hún hefur haft á íslenska karlmenn. Ég þykist ekki tala fyrir hönd þeirra allra. Íslenskir karlar eru jafn fjölbreyttur hópur og hver annar. En á löngum tíma hef ég orðið var við eitthvað sem erfitt er að horfa fram hjá: hljóðláta blöndu af ótta, gremju og því sem ég get aðeins lýst sem vanmáttugri reiði.
Ekki reiði sem birtist í sjálfsöryggi eða átökum, heldur gremju fólks sem finnur í auknum mæli að það geti haft afleiðingar að segja það sem því finnst. Menn óttast að segja rangt orð, spyrja rangrar spurningar eða láta í ljós skoðun sem ekki telst lengur viðurkennd. Flestir aðlagast einfaldlega. Þeir þagna.
Lítil persónuleg reynsla skýrir þetta vel. Bandarískur vinur 24 ára dóttur minnar sagði um móður hennar, í minni viðurvist: „Your mom is such a badass bitch!“ Það var augljóslega ætlað sem hrós og ég tók því einmitt þannig. Þegar ég sagði síðar íslenskum karlkynsvini á mínum aldri frá þessu kom viðbragð hans mér á óvart.
„Guð minn góður,“ sagði hann. „Ég myndi aldrei þora að nota orðið bitch um íslenska konu.“ Síðan bætti hann við, nokkuð beiskulega fannst mér: „En ég er eins og geldingur undir hælnum á konum.“
Þessi andstæða var upplýsandi. Annar, ungur maður talaði af eðlilegri hreinskilni, í þeirri trú að góðvild og sameiginlegur húmor réðu för. Hinn hugsaði samstundis um hugsanlegar neikvæðar afleiðingar. Þessi litla saga endurspeglar eitthvað sem ég hef séð nógu oft til að telja að hún endurspegli víðara menningarlegt ástand á Íslandi. Margir, sérstaklega karlar, virðast fara varlega í hversdagslegum samskiptum vegna þess að þeir óttast að orð þeirra verði túlkuð á sem óvægastan hátt.
Heilbrigt lýðræði byggist á meira en lagalegu tjáningarfrelsi. Það byggist einnig á samfélagslegu sjálfstrausti – því trausti að borgarar geti verið ósammála, gert grín, spurt spurninga og jafnvel orðað sig klaufalega af og til án þess að gera ráð fyrir að aðrir ætli þeim það versta. Þegar það traust fer að veikjast verður opinbert líf fátæklegra, ekki vegna þess að fólk hafi minna að segja, heldur vegna þess að sífellt færri þora að segja það.
Konuríkið
Gestir sem heimsækja Ísland hrífast af náttúrufegurð landsins, en þeir taka sjaldnast eftir skrifræðinu, sem gæti verið merkilegasta afrek þjóðarinnar. Á nokkrum áratugum hefur Ísland byggt upp óvenjustóran opinberan geira fyrir þjóð með færri en 400.000 íbúa.
Stórir opinberir geirar laða óhjákvæmilega að sér ákveðnar starfsstéttir: menntun, mannauðsmál, opinbera stjórnsýslu, félagsráðgjöf, eftirlitsstofnanir, jafnréttisstofur, barnavernd, frjáls félagasamtök og hagsmunagæslu, svo fátt eitt sé nefnt. Víða um hinn vestræna heim – og sérstaklega á Íslandi – eru þessar starfsstéttir að langmestu leyti skipaðar konum. Í flestum þessara stofnana eru konur ekki aðeins í meirihluta, heldur í yfirgnæfandi meirihluta.
Í kynslóðir hafði Ísland áhyggjur af samþjöppun valds í höndum karla. Í dag fær önnur, ekki síður áhugaverð spurning nánast enga athygli: Hvað gerist þegar ríkið sjálft endurspeglar í síauknum mæli starfsgreinar, stofnanir og starfsstéttir þar sem völd eru að langmestu leyti í höndum kvenna?
Spurningin er ekki hvort konur séu færar um að stjórna – því auðvitað eru þær það. Spurningin er hvort lýðræði njóti góðs af því þegar svo margar opinberar stofnanir sækja forystu sína úr einsleitum faglegum og menningarlegum bakgrunni. Tölfræðin sýnir að opinberi geirinn er ekki aðeins undir sterkum áhrifum kvenna heldur eru konur einnig mun líklegri en karlar til að starfa hjá hinu opinbera.
Konur eru um það bil 62% starfsmanna í íslenska ríkiskerfinu og um 70% starfsmanna sveitarfélaga. Alls starfa 43% allra starfandi kvenna á Íslandi hjá hinu opinbera, samanborið við aðeins 15% starfandi karla. Í Reykjavík, stærsta sveitarfélagi landsins, eru konur 72,4% alls starfsfólks. Hjá fjölmörgum íslenskum ríkisstofnunum nálgast hlutfall kvenna algjöra yfirburði.
Í grunnskólum Reykjavíkurborgar eru 36 af 42 skólastjórum konur en sex karlar. Af 39 aðstoðarskólastjórum eru 35 konur og fjórir karlar.
Í hverju ráðuneytinu á fætur öðru á Íslandi eru konur í yfirgnæfandi meirihluta meðal sérfræðinga og fagstarfsfólks. Í dómsmálaráðuneytinu starfa 52 konur og 23 karlar. Á skrifstofu mannréttindamála starfa sjö konur og einn karl; kaldhæðnislega gilda sömu tölur um jafnréttisskrifstofu ráðuneytisins.
Í mennta- og barnamálaráðuneytinu starfa 68 manns, þar af 50 konur og 18 karlar. Af 78 starfsmönnum heilbrigðisráðuneytisins eru 56 konur og 22 karlar. Ekki einn einasti karl starfar á skrifstofu heilbrigðisþjónustu eða á skrifstofu ráðuneytisstjóra.
Hver borgar fyrir íslenska kvenríkið?
Ein mikilvæg spurning er þessi: Hvar eru allir karlarnir ef þeir starfa ekki hjá hinu opinbera? Svarið er að þeir standa að stórum hluta undir kostnaði kvenríkisins. Um 85% starfandi karla á Íslandi vinna á almennum vinnumarkaði, samanborið við 57% starfandi kvenna. (Á Íslandi gilda reglur um kynjahlutföll í stjórnum stærri fyrirtækja, en í sumum fjölskyldufyrirtækjum endurspeglar formleg stjórnarseta ekki endilega daglega stjórn eða rekstrarábyrgð.)
Flestar stærstu útflutningsgreinar Íslands – sjávarútvegur, fiskvinnsla (á skipum og í stjórnunarstörfum), byggingariðnaður, orkuiðnaður, álframleiðsla, þungaflutningar, skipaflutningar og verkfræði – byggjast að mestu á vinnuframlagi karla.
Það þýðir ekki að starfsfólk hins opinbera leggi ekki sitt af mörkum til efnahagslífsins. Það sér um menntun, heilbrigðisþjónustu, löggæslu, stjórnsýslu, innviði og aðra þjónustu sem styður hagkerfið. En það þýðir að mun stærri hluti karla starfar í fyrirtækjum sem selja vörur og þjónustu á samkeppnismarkaði. Vinnumarkaðurinn á Íslandi er enn mjög kynskiptur. Karlar eru áfram í meirihluta í líkamlega krefjandi útflutningsgreinum, en konur eru mjög fjölmennar í skattfjármögnuðum opinberum stofnunum og umönnunarstörfum – oft í þægilegum og öruggum störfum með góðum starfskjörum og ríflegum hlunnindum.
Bannhelgi þess að draga íslenska kvenríkið í efa
Ríkisstjórnir vilja gjarnan líta á sjálfar sig sem hlutlausar vélar. En auðvitað eru þær ekkert slíkt. Sérhver stofnun og sérhvert skrifræði þróar með sér sínar eigin venjur og eðlishvöt. Sérhver starfsstétt tileinkar sér sitt eigið siðferðilega orðfæri. Félagsráðgjafar fara að sjá „viðkvæma hópa“. Kennarar fara að sjá „lausnir í gegnum menntun“. Mannauðsstjórar sjá „fordóma“.
Ekkert af þessu kemur á óvart. Samt virðist mörgum líða illa þegar sömu rök eru færð yfir á stofnanirnar sjálfar. Í nútímalýðræðisríkjum ræðum við af mikilli ánægju fjölbreytileika hvað varðar kynþátt, þjóðerni, kynhneigð, trúarbrögð og tungumál, en af einhverjum ástæðum eigum við mun erfiðara með að ræða fjölbreytileika í hugsunarhætti og menningu stofnana.
Ef yfirgnæfandi meirihluti þeirra sem starfa innan helstu opinberu stofnananna hefur ekki aðeins svipaðan menntunarbakgrunn, sambærilega starfsreynslu og sömu hugmyndafræðilegu forsendur, heldur er einnig af sama kyni, getum við ekki ætlast til þess að þessar stofnanir haldi vitsmunalegri fjölbreytni.
En á Íslandi er bannhelgi yfir því að ræða þetta. Það er einkennilegt, því fáir myndu mótmæla þeirri hugmynd að stofnun sem væri nánast alfarið skipuð körlum kynni að hafa menningarleg blind svæði. Snúum nú dæminu við. Skyndilega verður það ekki aðeins umdeilt að spyrja sömu spurningar um stofnun sem er nánast alfarið skipuð konum, heldur er það jafnvel talið kvenfjandsamlegt og hatursfullt.
Samt er erfitt að halda því fram að upphaflegt markmið frjálslynds lýðræðis hafi nokkurn tíma verið yfirráð kvenna – eða yfirráð karla. Markmiðið var jafnvægi: gagnkvæmt aðhald, ólík sjónarmið, gagnkvæm leiðrétting og sú viðurkenning að sérhver hópur, sérhver starfsstétt og sérhver stofnun búi yfir bæði styrk og veikleika Tilgangur fjölhyggju er ekki að finna fullkomið fólk, heldur að koma í veg fyrir að eitt sjónarhorn verði svo ráðandi að það fari að líta á sjálft sig sem heilbrigða skynsemi.
Þess vegna skiptir fjölbreytni í hugsun mun meira máli en slagorð um fjölbreytni. Án hennar verður sérhver stofnun að lokum bergmálshellir þar sem sömu skoðanir enduróma aftur og aftur.
Niðurstaða
Í áratugi lagði Ísland kapp á að uppræta yfirráð karla í opinberu lífi. Það tókst. En í stað þess að skapa jafnvægi skapaðist annars konar ójafnvægi – ef ekki beinlínis óréttlæti – sem fáir eru tilbúnir að viðurkenna.
Ef til vill er það sem Ísland hefur nú að færa heiminum ekki fyrirmynd heldur viðvörun: Sérhver hreyfing sem nær árangri á á endanum á hættu að verða það sem hún barðist eitt sinn gegn. Sérhver bylting verður fyrr eða síðar að ríkjandi kerfi, og sérhvert slíkt kerfi þróar að lokum með sér sín eigin blindu svæði.
Heilbrigði lýðræðis ræðst ekki af því hverjir gegna áhrifastöðum, heldur af því hvort borgararnir séu áfram frjálsir – og hafi nægilega vitsmunalega forvitni – til að draga í efa sérhverja samþjöppun valds, þar á meðal þá sem þeim hefur verið kennt að fagna.
Á Íslandi virðist þessi gagnrýna hugsun í vaxandi mæli víkja fyrir sjálfsritskoðun, þar sem margir komast að þeirri niðurstöðu að öruggara sé að þegja en að tjá skoðanir sínar af hreinskilni. En þegar við hættum að spyrja erfiðu spurninganna um valdið, þá getur það sem í dag er talið jafnræði breyst í óréttlæti á morgun.