Margir þeirra um 70.000 manna sem fóru ólöglega yfir landamærin frá Marokkó til spænsku hólmlendunnar Ceuta hafa snúið til baka. Mörg þúsund halda þó enn kyrru fyrir og mannúðarvandinn fer vaxandi. Jafnframt er fyrri yfirlýsing spænskra stjórnvalda um að enginn yrði fluttur áfram til meginlandsins farin að veikjast.
Samkvæmt spænskum áætlunum fóru um 70.000–72.000 manns yfir landamærin þennan dramatíska dag. Fernando Grande-Marlaska, innanríkisráðherra Spánar, áætlaði svo seint sem í síðustu viku að um 5.000 manns væru enn ólöglega í Ceuta, langflestir ungir karlmenn án flóttamannaástæðna en með „draum um Evrópu“.
Á sama tíma greinir France 24 frá mun hærri áætlunum um fjölda ungra farandmanna. Samtök á staðnum segja að nærri 4.000 ungir karlmenn kunni að vera eftir, en spænska ríkisstjórnin áætlar að um 2.500 þeirra búi á götunum. Tölurnar eru óvissar og að hluta til misvísandi, bæði hvað varðar fjöldann og fullyrðingar um að stór hluti þeirra sé undir lögaldri.
Neita að snúa aftur til Marokkó
Meðal þeirra sem eftir eru eru margir ungir Marokkómenn sem vilja ekki snúa heim þrátt fyrir erfiðar aðstæður í Ceuta. France 24 lýsir því hvernig hundruð manna sofa í vöruhúsum, á götum og ströndum. Skortur á salernum, hreinlæti, mat og heilbrigðisþjónustu er orðinn vaxandi vandi.
Farandmenn sem sjónvarpsstöðin hefur rætt við lýsa fyrst og fremst ósk um betra efnahagslegt og félagslegt líf í Evrópu. Nokkrir segja beinlínis að þeir ætli ekki aftur til Marokkó. Málið snýst því ekki eingöngu um fólk sem leitar alþjóðlegrar verndar undan ofsóknum. Meta verður hælisástæður hvers og eins, en ástæður sem margir viðmælendanna nefna sjálfir eru fyrst og fremst framtíðarhorfur, vinna og efnahagsleg tækifæri.
Fullyrðingar um að margir þeirra sem eftir eru séu undir lögaldri gera stöðuna lagalega flókna. Samkvæmt spænskum lögum er ekki hægt að senda fylgdarlaus börn og ungmenni til baka sem hóp. Kanna verður hver þau eru og fjölskylduaðstæður hvers og eins og taka mið af því sem barninu er fyrir bestu. Myndir frá áhlaupinu gefa þó ekki sterka ástæðu til að ætla að hlutfall ólögráða einstaklinga hafi verið hátt. Hugtakið „fylgdarlaus flóttabörn“ hefur áður sætt umfangsmikilli misnotkun, ekki síst í Svíþjóð.
Framkvæmdastjórn ESB hefur jafnframt tekið skýra afstöðu. Markus Lammert, talsmaður framkvæmdastjórnarinnar, sagði á þriðjudag að Spánn og Marokkó ættu að tryggja skjótan brottflutning þeirra sem dvelja ólöglega í Ceuta og að reglur ESB hefðu einnig að geyma ákvæði um brottflutning fylgdarlausra barna og ungmenna. Marokkó hefur fyrir sitt leyti sagst reiðubúið til samstarfs um endursendingar.
Spánn skiptir um stefnu – 500 verða flutt til meginlandsins
Á sama tíma er fyrri hörð afstaða spænskra stjórnvalda farin að veikjast. Hinn 13. ágúst sagði Grande-Marlaska innanríkisráðherra afdráttarlaust að þeir sem kæmu ólöglega inn í Ceuta eða Melilla yrðu sendir til baka og hvorki kæmust til spænska meginlandsins né fengju að dvelja varanlega í hólmlendunum.
Innan við viku síðar bárust önnur skilaboð. Vinstristjórnin í Madríd hefur ákveðið að um 500 farandmenn, sem sagðir eru undir lögaldri, verði fluttir frá Ceuta til spænska meginlandsins. Og enginn veit hvort þar verður látið staðar numið. Ástæðan er meðal annars sífellt erfiðara mannúðarástand og sérstakar skyldur ríkisins gagnvart börnum og ungmennum. Hundruð eru sögð búa á götunni og vera háð aðstoð heimamanna og hjálparsamtaka. Meginástæðan er sú að þau vilja ekki snúa heim, ekki að þau geti það ekki.
Áætlunin er pólitískt viðkvæm einnig á Spáni. Nokkur héruð sem stjórnað er af íhaldssama Partido Popular ásamt Vox eru andvíg því að taka við fleiri farandmönnum. Fyrirheitin um sakaruppgjöf hafa leitt í ljós að allt að þrjár milljónir manna dvelja ólöglega í landinu. Ríkisstjórnin reynir því að útfæra flutningana þannig að hjálparsamtök og barnaverndarstofnanir geti tekið ábyrgð á þeim sem lýst er sem sérstaklega viðkvæmum einstaklingum, án þess að forsjárábyrgðin færist sjálfkrafa yfir til héraðanna.
Stefnubreytingin kom auk þess aðeins nokkrum klukkustundum eftir að framkvæmdastjórn ESB lagði áherslu á að fólk sem dvelur ólöglega í Ceuta ætti að snúa aftur til Marokkó, þótt reglur um börn og ungmenni krefjist sérstakrar meðferðar. Þetta þýðir ekki að Spánn hafi opnað fyrir almennan flutning þeirra ólöglegu farandmanna sem eftir eru til meginlandsins. En fyrri afdráttarlausa meginreglan – að enginn kæmist áfram frá Ceuta – gildir augljóslega ekki lengur án undantekninga.
Ceuta varð kosningamál í Svíþjóð
Þróunin er einnig áhugaverð frá sænsku sjónarhorni. Ulf Kristersson forsætisráðherra dró upp hliðstæður við evrópsku farandfólkskreppuna árið 2015 og krafðist þess að Spánn verndaði ytri landamæri ESB. „2015 má ekki gerast aftur,“ skrifaði Kristersson og sagði að hann hefði ásamt evrópskum starfsbræðrum sínum leitað til forystu ESB. Spánn yrði að nýta þau evrópsku úrræði sem væru fyrir hendi, lagði hann áherslu á: „Því þetta snýst um landamæri Evrópu. Við sáum hvernig fór þegar þau voru ekki varin og þangað ætlum við aldrei aftur.“
Viðbrögð Jafnaðarmanna voru hörð og kratar hæðast að ríkisstjórnina og spyrja hvort Svíþjóðardemókratar hafi alfarið tekið yfir utanríkismál Svíþjóðar. Þótt margir hafi snúið til baka, þá kunna þúsundir manna að vera enn í þessari litlu hólmlendu, stjórnvöld glíma við skráningu og einstaklingsbundið mat og mannúðarvandinn er orðinn svo mikill að stjórnvöld í Madríd gera nú undantekningu frá fyrri meginreglu um að enginn yrði fluttur til meginlandsins.
Meginspurningin fram undan verður því hvað gerist með þá sem neita að snúa aftur – og hvort flutningur 500 ólögráða einstaklinga verði afmörkuð undantekning eða upphaf umfangsmeiri flutninga frá Ceuta til annarra hluta Spánar og hvaða skilaboð það sendir þá öðrum sem hafa hug á að leita betra efnahagslegs lífs í Evrópu.