Brautryðjandinn í útfærslu gervigreindar
Kosningakæra sem Logi Kjartansson lögfræðingur leggur fram vegna þjóðaratkvæðagreiðslunnar 29. ágúst byggist á sex meginatriðum sem kærendur telja hvert um sig, og enn frekar samanlagt, geta leitt til þess að atkvæðagreiðslan verði ógilt eða talin ógildanleg. Kæran er lögð fram fyrir hönd Þrastar Jónssonar, Sigfúsar Aðalsteinssonar og fleiri kjósenda og íslenskra ríkisborgara. Aðalkrafan er að þjóðaratkvæðagreiðslan verði lýst ógild en til vara að úrskurðarnefnd kosningamála staðfesti að hún sé haldin ólögmætisannmörkum.
Í kærunni segir að meginástæðurnar séu ætlað valdbærniskortur utanríkisráðherra, óljóst markmið ESB-vegferðarinnar, leynd um umfangsmikil málsgögn, vafi um stjórnarskrárgrundvöll ferlisins, meint ólögmætt inngrip ráðherra í upplýsingamiðlun vegna kosninganna og loks spurningar um hlutlægni RÚV vegna styrkja úr sjóðum ESB.
1. Segja utanríkisráðherra hafa skort vald
Þyngsta lagarök kærunnar lúta að því sem kærendur kalla „valdþurrð“ utanríkisráðherra.
Þeir halda því fram að málefni sem varða stjórnskipan lýðveldisins, fullveldi þess og Stjórnarráð Íslands í heild heyri samkvæmt gildandi forsetaúrskurðum og stjórnarráðslögum undir forsætisráðherra, en ekki utanríkisráðherra.
Í kærunni segir:
„Einvörðungu forsætisráðherra landsins er sá eini rétti til þess að sinna eða sýsla með tilgreinda fullveldis- og sjálfstæðisréttarþætti íslenska lýðveldisins samkvæmt íslenskum stjórnlögum.“
Síðar er vísað sérstaklega til forsetaúrskurðar nr. 5/2025 um skiptingu stjórnarmálefna milli ráðuneyta. Þar segja kærendur að forsætisráðuneytið fari með málefni sem varða stjórnskipan lýðveldisins og Stjórnarráðið í heild og að hvergi sé kveðið á um sambærilegt vald utanríkisráðherra.
Kærendur draga þá ályktun að utanríkisráðherra hafi farið út fyrir stjórnarfarslegt valdsvið sitt bæði í undirbúningi málsins og við framlagningu þingsályktunartillögunnar sem leiddi til þjóðaratkvæðagreiðslunnar.
Þeir telja þetta ekki aðeins formgalla heldur „verulegan og alvarlegan ólögmætisannmarka“.
2. Telja markmið ESB-vegferðarinnar óljóst
Önnur meginrök kærunnar eru að ekki hafi verið skilgreint með nægilega skýrum og lýðræðislega viðunandi hætti hvert raunverulegt meginmarkmið þjóðaratkvæðagreiðslunnar og mögulegrar ESB-aðildar sé.
Kærendur leggja áherslu á að aðildarviðræður eða aðild geti ekki verið markmið í sjálfu sér heldur aðeins leið að einhverju skilgreindu markmiði.
Þeir telja að slíkt meginmarkmið ætti að vera aukin velferð, hagsæld og bætt lífsskilyrði á Íslandi, en að stjórnvöld hafi ekki sýnt fram á að ESB-vegferðin sé raunhæf eða gagnleg leið að því markmiði.
Í kærunni segir:
„Meginmarkmið þjóðaratkvæðisgreiðslunnar [er] svo óljóst og þokukennt […] að ógerlegt sé að líta öðruvísi á en svo að fari gróflega í bága við þær grunnreglur og meginviðmið sem leiða má af markmiðsákvæði m.a. 1. gr. kosningalaga.“
Kærendur tengja þetta við kröfu kosningalaga um frjálsar kosningar og að kjósendur hafi nægar og áreiðanlegar upplýsingar um það sem þeir greiða atkvæði um.
3. Um 300 skjöl sögð hafa verið lokuð almenningi
Þriðja meginatriðið lýtur að upplýsingum sem kjósendur hafa aðgang að.
Í kærunni er því haldið fram að um 300 opinber skjöl tengd ESB-málinu hafi verið útilokuð frá aðgangi almennings og geymd í lokuðu skjalasafni Alþingis.
Kærendur segja að þetta hafi skapað verulegan upplýsingaskort um forsendur og mögulegar afleiðingar atkvæðagreiðslunnar.
Þeir fara nánar yfir málið síðar í kærunni og segja að þingmenn hafi heldur ekki haft almennan aðgang að gögnunum. Einstaka þingmenn hafi fengið að skoða skjölin í lokuðu rými undir trúnaðarskyldu.
Kærendur telja að slíkt samrýmist illa þeim grundvallarsjónarmiðum sem liggja að baki frjálsum og upplýstum kosningum.
4. Stjórnarskrárbreytingar hefðu átt að koma fyrst
Fjórða meginrökin lúta að stjórnarskránni.
Kærendur halda því fram að vegna þess að ESB-aðild myndi fela í sér verulegt framsal ríkisvalds hefði ekki átt að hefja þessa vegferð án þess að fyrst væri tekist á við nauðsynlegar stjórnarskrárbreytingar.
Í kærunni segir:
„Hefði því að réttu lagi verið skylt að byrja umrædda vegferð með því að leitast við að breyta stjórnarskránni sjálfri fyrst.“
Þeir byggja þetta meðal annars á 1. og 2. gr. stjórnarskrárinnar um lýðveldið og skiptingu ríkisvalds og telja að ferli sem stefni að verulegu framsali ríkisvalds þurfi sérstakan stjórnskipulegan grundvöll.
Kæran gengur því lengra en að gagnrýna framkvæmd þjóðaratkvæðagreiðslunnar sjálfrar. Hún dregur í efa lagalegan grundvöll allrar þeirrar vegferðar sem leiddi til hennar.
5. Upplýsingamiðlun utanríkisráðuneytisins sögð ganga inn á verksvið Landskjörstjórnar
Fimmta meginatriðið snýr að opinberri upplýsingamiðlun.
Kærendur gera sérstakar athugasemdir við vefsíðu utanríkisráðuneytisins um þjóðaratkvæðagreiðsluna og halda því fram að lögbundið hlutverk við kynningu á forsendum kosninga og þjóðaratkvæðagreiðslna sé hjá Landskjörstjórn.
Þeir vísa þar meðal annars til 14. gr. kosningalaga.
Kærendur segja að utanríkisráðherra hafi jafnframt viðhaft mjög afdráttarlausa pólitíska orðræðu um afleiðingar þess að kjósendur segðu nei.
Í kærunni er sérstaklega vitnað í ummæli utanríkisráðherra í Heimildinni 1. apríl:
„Það mun hafa afdrifaríkar afleiðingar fyrir almenning í landinu ef við segjum nei […]“
Kærendur segja um þessi ummæli að þau séu „vægast sagt hlutdræg“ og telja að upplýsingamiðlun ráðuneytisins hafi verið þess eðlis að hún miðaði að því að hafa áhrif á afstöðu kjósenda.
Þetta er eitt þeirra atriða sem kæran tengir beint við kröfur um hlutleysi stjórnvalda í aðdraganda kosninga.
6. RÚV og ESB-styrkir sérstaklega teknir fyrir
Sjötta meginmálsástæðan er óvenjuleg í kosningakæru og lýtur að RÚV.
Kærendur vísa til þess að RÚV hafi þegið fjármuni úr sjóðum tengdum ESB og halda því fram að slíkt geti grafið undan því hlutleysi og áreiðanleika sem ríkisfjölmiðlinum beri að gæta.
Í kærunni segir:
„Sjálft ríkisútvarpið […] virðist hafa þegið mikla fjármuni að undanförnu úr sjóðum á vegum ESB, sem að mati kæranda eru slíkir og þvíumlíkir að bersýnilega eru til þess fallnir að slá undan hlutlægni- og áreiðanleik fjölmiðilsins að lögum.“
Kærendur vísa jafnframt til skýrslu ODIHR, lýðræðis- og mannréttindastofnunar ÖSE, um þjóðaratkvæðagreiðsluna.
Í lok kærunnar er þetta atriði tekið upp aftur. Þar er því haldið fram að styrkir til RÚV séu af þeirri stærðargráðu að þeir geti haft áhrif á hlutlægni og að RÚV sé í sérstakri stöðu til að móta afstöðu kjósenda.
Þetta eru fullyrðingar kærenda og úrskurðarnefnd kosningamála á eftir að taka afstöðu til þess hvort þær hafi lagalega þýðingu við mat á gildi atkvæðagreiðslunnar.
Kærendur vísa til Feneyjanefndarinnar og frjálsra kosninga
Kæran tengir nokkur þessara atriða við meginreglu kosningalaga um frjálsar kosningar.
Kærendur leggja áherslu á að frjáls kosning sé ekki aðeins spurning um að kjósandi geti sett atkvæði sitt í kjörkassa án þvingunar. Hann þurfi jafnframt að hafa aðgang að réttum og nægum upplýsingum til að geta myndað sér sjálfstæða skoðun.
Þar vísa þeir einnig til viðmiða Feneyjanefndarinnar um þjóðaratkvæðagreiðslur og leggja áherslu á skýrleika, hlutleysi og réttaröryggi í upplýsingum til kjósenda.
Þetta er mikilvægt í uppbyggingu kærunnar því kærendur reyna þannig að tengja einstaka annmarka saman í eina heild: valdbærni ráðherra, upplýsingaskort, opinbera upplýsingamiðlun og fjölmiðlaumhverfi eigi allt að hafa áhrif á hvort atkvæðagreiðslan geti talist frjáls og lögmæt.
Krafa um ógildingu – eða staðfestingu á ólögmæti
Í lok kærunnar er kröfugerðin dregin skýrt saman.
Kærendur krefjast þess fyrst og fremst að úrskurðarnefnd kosningamála lýsi þjóðaratkvæðagreiðsluna 29. ágúst ógilda.
Ef nefndin telur annmarkana ekki nægja til fullrar ógildingar er þess til vara krafist að hún staðfesti að þjóðaratkvæðagreiðslan sé haldin þeim ólögmætisannmörkum sem kærendur hafa lýst.
Þeir benda jafnframt á rannsóknarskyldu úrskurðarnefndarinnar samkvæmt stjórnsýslurétti og kosningalögum og áskilja sér rétt til að leggja fram frekari gögn og röksemdir.
Úrskurðarnefndin þarf nú að taka afstöðu
Kæran felur ekki sjálfkrafa í sér að þjóðaratkvæðagreiðslan sé ólögmæt eða að henni verði aflýst.
Það sem hefur gerst er að formleg lagaleg krafa hefur verið sett fram um að lögmæti hennar verði rannsakað og úrskurðað.
Þar verður úrskurðarnefnd kosningamála að meta hvort þau atriði sem kærendur vísa til séu réttilega færð undir kosningalög, hvort um raunverulega annmarka sé að ræða og – ef svo er – hvort þeir séu það alvarlegir að þeir geti haft áhrif á gildi atkvæðagreiðslunnar.
Það er því fyrst með niðurstöðu úrskurðarnefndarinnar sem verður ljóst hvaða lagalegu áhrif kæran hefur.
En með framlagningu hennar er eitt ljóst: þjóðaratkvæðagreiðslan 29. ágúst er ekki lengur aðeins pólitískt deilumál. Lögmæti undirbúnings hennar og framkvæmdar hefur nú jafnframt verið sett formlega undir úrskurð kosningayfirvalda.
Logi hefur meira og minna starfað í sjálfboðavinnu fyrir þjóðinna í þessu afdrifaríka máli. Þeir sem vilja styðja hann í baráttunni geta lagt inn styrk á reikning hans: Reikningsnúmer 0515-26-2556 kt. 060875-4059.