Ef dóttir mín kæmi heim einn daginn og segði stolt: „Mamma, ég er drusla,“ ætti ég þá að óska henni til hamingju og fagna því að hún væri orðin valdefld ung kona? Eða myndi ég velta því fyrir mér hvað hefði orðið um menningu okkar?
Ef svarið við fyrri spurningunni er nei – og mig grunar að það eigi við um flesta foreldra – þá er kannski ástæða til að skoða betur þá hreyfingu sem varð þekkt undir nafninu SlutWalk (Druslugangan) og kjörorð hennar.
Í kynslóðir hafa flestir foreldrar kennt börnum sínum að sjálfsvirðing skipti máli. Við segjum þeim að orð hafi merkingu, að skapgerð og siðferðisþrek skipti máli og að reisn sé eitthvað sem beri að rækta, ekki kasta frá sér. Samt tókst Druslugöngunni árið 2011 að umbreyta einu niðrandi orðinu í ensku yfir í tákn valdeflingar.
Getur samfélag á sama tíma hvatt til reisnar, ábyrgðar og sjálfsvirðingar og jafnframt byggt slagorð sín á því að endurheimta orðið „drusla“? Ég tel að það sé ekki hægt.
Orð móta menningu. Við kennum börnum að tungumálið skipti máli. Við leiðréttum móðganir. Við kennum kurteisi og hvetjum til virðingar. Samt er ætlast til þess að við trúum því að þetta tiltekna orð hafi allt í einu enga merkingu lengur. Það krefst óvenjumikillar afneitunar á heilbrigðri skynsemi.
Frelsi án ábyrgðar verður að lokum sjálfu sér að falli. Heilbrigt samfélag ver ekki aðeins réttindi heldur ræktar einnig dyggðir. En dyggðir og heiður hafa aldrei verið ofarlega á forgangslista femínismans.
Íris Erlingsdóttir er blaðamaður, ritstjóri og fyrrverandi sjónvarpsfréttamaður á Stöð 2. Hún skiptir tíma sínum á milli heimilis síns í Minnesota í Bandaríkjunum og Reykjavíkur á Íslandi.
Öll Druslugönguhreyfingin á rætur að rekja til einnar setningar sem lögreglumaður í Toronto lét falla árið 2011 á fræðslufundi um öryggi á háskólasvæðinu við Osgoode Hall lagadeild York-háskóla. Lögreglumaðurinn Michael Sanguinetti var þar að ræða forvarnir gegn kynferðisofbeldi. Samkvæmt samtímaheimildum sagði hann:
„Mér hefur verið sagt að ég eigi ekki að segja þetta – en konur ættu að forðast að klæða sig eins og druslur til að minnka líkurnar á að verða fyrir árás.“
Þessi ummæli vöktu mikla reiði og viðbrögðin létu ekki á sér standa. Lögreglumaðurinn var harðlega gagnrýndur, baðst síðar afsökunar og Druslugangan varð til.
Enginn ber ábyrgð á glæp annars manns. Nauðgari ber ábyrgð á nauðgun, morðingi á morði. Engin kona glatar reisn sinni eða lagalegum réttindum vegna þess hvernig hún klæðir sig. Það er eitt að hafna því að fórnarlambinu sé kennt um glæpinn. Það er allt annað að fagna orðinu „drusla“. Samt hefur sá mikilvægi greinarmunur að mestu horfið úr opinberri umræðu.
Kaldhæðnin er sú að margir af sömu aðgerðasinnunum sem hafna hefðbundnum hugmyndum um hógværð verja jafnframt klæðnað sem milljónir kvenna um allan heim eru neyddar til að bera. Konur í Íran hafa verið barðar, fangelsaðar og jafnvel drepnar fyrir að neita að hlíta lögboðnum klæðaburði, og undir stjórn Talíbana búa afganskar konur við sambærilegar hömlur. Konur sem hafa flúið slík samfélög lýsa skyldubundinni hulu ekki sem frelsun heldur kúgun.
Samt er það í vestrænum samfélögum oft talið umburðarleysi að efast um táknræna merkingu slíks klæðnaðar, á sama tíma og það er talið framsækið að fagna því að kalla sig „druslu“.
Hvernig komumst við á þennan stað? Ef frelsið er raunverulega meginreglan, þá ber að fordæma þvingun hvort sem hún þrýstir konum í meiri eða minni klæðnað. Frelsi getur ekki þýtt að klappa fyrir einni táknrænni klæðaburðarhefð en neita að ræða aðra.
Ísland er áhugavert dæmi um þessa menningarlegu breytingu. Þann 25. júlí ávarpaði biskup þjóðkirkjunnar 11. árlegu Druslugönguna í Reykjavík, sem laðar að sér þúsundir þátttakenda á hverju ári, og borgarstjóri Reykjavíkur lét mynda sig stoltan með slagorðinu „Ég er drusla“. Hér er ekki um jaðarhópa að ræða heldur nokkra af valdamestu embættismönnum og áhrifamestu menningarleiðtogum landsins.
Spurningin er ekki hvort konur eigi að njóta jafnra réttinda. Spurningin er hvers vegna virðulegar stofnanir hvetja nú ungar konur til að skilgreina sig með einu af mest niðrandi orðum sem tungumálið á. Það er ekki framfaraskref heldur djúpstæð breyting á siðferðilegum orðaforða okkar.
Ein elstu mistökin í stjórnmálaheimspeki eru að rugla saman frelsi og dyggð. Frelsi hefur aldrei þýtt að hver einasta ákvörðun sé verðug þess að henni sé fagnað. Frjálst samfélag leyfir móðgandi tjáningu. Það þýðir ekki að hver móðgun eigi að verða menningarleg fyrirmynd. Frjálst samfélag leyfir fólki að taka bæði skynsamlegar og óskynsamlegar ákvarðanir. Það leyfir fólki að reykja, en það gerir reykingar ekki að dyggð. Það leyfir fólki að drekka óhóflega, en það gerir ölvun ekki að menningarlegri fyrirmynd.
Hvers vegna ættum við þá að gera ráð fyrir því að vegna þess að samfélagið ver rétt konu til að kalla sig druslu eigi það jafnframt að fagna þeirri sjálfsmynd eða hvetja ungar stúlkur til að tileinka sér hana?
Stærstu sigrar femínismans voru raunverulegir: jöfn lagaleg réttindi, aukin tækifæri til menntunar og atvinnu og vernd gegn mismunun. Þessir sigrar styrktu vestræna siðmenningu. En einhvers staðar á leiðinni vék tungumál reisnar fyrir orðræðu sjálfræðis einu og sér. Ábyrgð varð tortryggileg. Hógværð varð kúgun. Sjálfsagi varð tákn feðraveldis. Sjálfur valkosturinn varð hin æðsta dyggð, óháð því sem var valið.
Það er ekki frelsun. Það er siðferðileg lágmarksstefna. Siðmenning getur ekki lifað á réttindum einum saman. Hún byggist einnig á dyggðum. Ekki aðeins sjálfræði heldur einnig ábyrgð. Ekki aðeins valdeflingu heldur einnig visku. Ekki aðeins frelsi heldur einnig reisn.
Frelsið gerði Vesturlönd sterk. En frelsinu var aldrei ætlað að koma í stað reisnar. Því var ætlað að gera reisn mögulega.
Íris Erlingsdóttir, fjölmiðlafræðingur