Hannes Hólmsteinn Gissurarson, prófessor emeritus, svarar hér í grein í The Conservative spurningunni hvað er þjóð? Gervigreindin snaraði yfir á íslensku:
Hannes Hólmsteinn Gissurarson skrifar:
Lesandi pistla minna í The Conservative spurði mig spurningar. Ég hafði rifjað upp að Norðmenn hefðu slitið ríkjasambandinu við Svíþjóð árið 1905 vegna þess að þeir væru ekki Svíar, og Finnar hefðu sagt skilið við Rússland árið 1917 vegna þess að þeir væru ekki Rússar. Ég benti á að þessar og aðrar þjóðir hefðu verið að staðfesta þjóðareinkenni sín án þess að vera fjandsamlegar öðrum þjóðum. Spurning lesandans var: „Hverjar eru ‚þessar þjóðir‘? Allir sem þar búa? 50% plús einn? 75%?“ Þetta er áhugaverð spurning: Hvað gerir hóp fólks að þjóð? Hvað verður um þjóðarbrot í minnihluta? Hvað með þann þátt þjóðartilhögunar sem felur í sér þvingun? Acton lávarður sagði einmitt að meta ætti samfélag eftir því hvernig það færi með minnihlutahópa sína.
Röng leið: Útrýming og brottrekstur
Stundum hefur það að tilheyra minnihluta þýtt útrýmingu: Evrópskir landnemar bæði í Norður- og Suður-Ameríku drápu frumbyggja; Rússar drápu Sirkassa; Tyrkir drápu Armena (og Grikki og Kúrda); nasistar drápu gyðinga; Rauðu khmerarnir drápu „nýja fólkið“. Oft hefur það þýtt nauðungarflutninga eða brottrekstur: Babýlonarherleiðingu gyðinga árið 597 fyrir Krist; brottrekstur gyðinga frá Spáni á fimmtándu öld; brottrekstur 1,5 milljóna rétttrúnaðarkristinna manna (Grikkja) frá Tyrklandi og 500.000 múslima (Tyrkja) frá Grikklandi árið 1923; endurtekna fjöldaflutninga smáþjóða með nauðung í Sovétríkjunum; brottrekstur 800.000 gyðinga frá arabalöndum árið 1948 og síðar og flótta 700.000 araba frá Ísrael; brottför nærri milljón „Pieds-Noirs“ frá Algeirsborg til Frakklands árið 1962. Ekki má heldur gleyma brottrekstri tólf milljóna þýskumælandi manna frá Póllandi, Tékkóslóvakíu og öðrum Evrópulöndum eftir 1945. Voltaire hitti nærri lagi þegar hann lýsti mannkynssögunni sem „safni glæpa, heimskupara og ógæfu“.
Þjóðir að eigin vilja
Þessa hræðilegu glæpi er þó ekki hægt að kenna þjóðernishyggju einni um: Margir þeirra áttu sér stað áður en þjóðríkið varð raunverulegt pólitískt markmið. Auk þess settu franski sagnfræðingurinn Ernest Renan og danska skáldið N.F.S. Grundtvig fram frjálslynda kenningu um þjóðerni. Renan hélt því fram að þjóð væri hópur sem sameinaðist ekki endilega um sameiginlegt tungumál eða sögu, heldur um vilja til að vera þjóð. Hann orðaði það eftirminnilega þannig að þjóð væri dagleg þjóðaratkvæðagreiðsla. Í þessu fólst rétturinn til aðskilnaðar: Ef hópur liti á sig sem þjóð og vildi stofna eigið ríki ætti hann að geta það. Þetta gerðu Norðmenn árið 1905, Finnar árið 1917 og nokkrar þjóðir í Evrópu árið 1918. Stundum var þetta réttlátt, til dæmis í tilviki Eystrasaltsríkjanna og Póllands. En stundum var það ekki réttlátt, til dæmis þegar Tékkar þröngvuðu ríki sínu upp á þýska og slóvakíska nágranna sína eða þegar Serbar innlimuðu gömlu yfirráðasvæði Habsborgara í Króatíu, Bosníu og Hersegóvínu og Slóveníu.
Landamærabreytingar með þjóðaratkvæðagreiðslum
Grundtvig taldi, líkt og Renan, að þjóð skilgreindist af vilja sínum til að vera þjóð. Í deilu Danmerkur og Þýska sambandsins um Slésvík, þar sem íbúarnir töluðu dönsku í norðurhlutanum og þýsku í suðurhlutanum, lagði hann til þjóðaratkvæðagreiðslur á umdeildu svæðunum: Fólkið ætti að velja á milli Danmerkur og Þýskalands. Þetta var gert árið 1920. Raunar virðist þetta vera eina mögulega leiðin til að leysa stríðið í Úkraínu með friðsamlegum hætti. En ef þjóðaratkvæðagreiðslur á landamærasvæðum skilja eftir minnihlutahópa í afmörkuðum byggðum verður að tryggja réttindi þeirra, til dæmis sænskumælandi íbúa Álandseyja, sem tilheyra Finnlandi, og þýskumælandi íbúa Suður-Týról á Ítalíu.
Frjáls viðskipti, skattasamkeppni og val milli útópía
Svar mitt við spurningu lesandans væri því að hluta þetta: réttur til aðskilnaðar, landamærabreytingar með þjóðaratkvæðagreiðslum og trygging fyrir réttindum minnihlutahópa. En ég myndi bæta við þremur atriðum sem einnig gætu dregið úr þvingunarþættinum í þjóðarsamfélögum. Í fyrsta lagi hafa frjáls alþjóðaviðskipti gert smáríkjum kleift að njóta ávinningsins af alþjóðlegri verkaskiptingu og þannig styrkt rekstrargrundvöll þeirra. Í öðru lagi mun skattasamkeppni milli ríkja eða héraða setja illri meðferð minnihlutahópa skorður. Í þriðja lagi getur ríkið þeim mun betur myndað umgjörð um ólíkar útópíur, samfélög sem fólk velur sér sjálft, sem afskipti þess eru minni, eins og Robert Nozick hélt fram: Kommúnistar gætu stofnað samfélög án einkaeignarréttar; sum samfélög gætu leyft mikið frjálsræði en önnur haldið fastar í hefðir. Eina skilyrðið væri rétturinn til að ganga í samfélögin og úr þeim. Þjóðin ætti að vera heimili, hvorki fangelsi né virki.