Gunnar Hökmark, fyrrverandi varaformaður þingflokks EPP á Evrópuþinginu og nú stjórnarformaður sænsku hugveitunnar Frivärld, taldi þjóðaratkvæðagreiðsluna á Íslandi geta orðið fyrsta skrefið í átt að því að koma bæði Íslandi og Noregi inn í Evrópusambandið. Grein hans birtist á sjálfan kjördaginn 29. ágúst undir fyrirsögninni „Islands folkomröstning vägen till enat Norden“ – þjóðaratkvæðagreiðsla Íslands leiðin að sameinuðum Norðurlöndum.
Greinin er athyglisverð í ljósi þeirrar umræðu sem fór fram hér á landi fyrir þjóðaratkvæðagreiðsluna 29. ágúst. Þá var ítrekað lögð áhersla á af hálfu stuðningsmanna viðræðna við Evrópusambandið að ekki væri verið að greiða atkvæði um inngöngu í ESB heldur aðeins hvort kanna ætti hvaða samningur stæði Íslandi til boða.
Frá sjónarhóli Gunnars Hökmark og sænsku hugveitunnar Frivärld var þjóðaratkvæðagreiðslan hins vegar sett í mun stærra pólitískt og landfræðilegt samhengi. Hökmark skrifaði á sjálfan kjördaginn að það væru Íslendingar sem réðu því hvort „fyrstu dyrnar“ yrðu opnaðar. Hugmyndin var ekki aðeins Ísland innan Evrópusambandsins. Noregur átti að fylgja á eftir.
Ísland gæti breytt umræðunni í Noregi
Hökmark taldi að ef Ísland héldi áfram í átt að ESB-aðild gæti það haft áhrif á norska ESB-umræðu. Þannig gæti íslenska þjóðaratkvæðagreiðslan orðið upphafið að miklu stærri breytingu á pólitísku landslagi Norðurlandanna. Markmiðið sem hann lýsti var staða þar sem öll fimm norrænu ríkin væru sameinuð innan Evrópusambandsins og NATO.
Svíþjóð, Finnland og Danmörk eru þegar aðilar að báðum samtökunum. Noregur og Ísland eru í NATO en standa utan ESB. Með inngöngu þeirra tveggja myndi þessi síðasta undantekning hverfa.
Norðurlönd sem sérstakt vald innan ESB
Þetta er ekki einangruð hugmynd hjá Hökmark. Frivärld hefur um nokkurt skeið unnið að hugmyndum um Norðurlönd sem sameiginlegt pólitískt og hernaðarlegt afl innan Evrópusambandsins.
Í skýrslunni „Nordiskt ledarskap – Ett manifest för säkerhet, välstånd och europeisk styrka“, sem Frivärld gaf út árið 2025 með formála Hökmarks, er beinlínis talað um að Norðurlönd eigi að verða drifkraftur nýrrar öryggis- og varnarmálastefnu Evrópusambandsins.
Þar segir meðal annars að innganga Finnlands og Svíþjóðar í NATO hafi skapað sameiginlegan öryggispólitískan grundvöll allra Norðurlandanna. Markmiðið eigi síðan að vera dýpri samþætting og samstarf sem auki sameiginlegt geopólitískt vægi Norðurlandanna.
Frivärld bendir sérstaklega á mikilvægi svæðisins fyrir Norður-Atlantshafið, norðurslóðir og aðkomuna að Rússlandi.
Ísland í miðju öryggiskortsins
Staða Íslands í þessu samhengi er sérstaklega athyglisverð. Ísland er ekki aðeins lítið ríki á jaðri Evrópu heldur liggur á lykilsvæði milli Norður-Ameríku og Evrópu við svo kallað GIUK-hlið milli Grænlands, Íslands og Bretlands.
Hökmark hefur um árabil talað fyrir því að Norðurlönd og Eystrasaltsríkin myndi sterkari pólitískan kjarna innan Evrópu. Strax árið 2022 skrifaði hann að Norðurlönd ættu að móta sameiginlega sýn á þróun Evrópusambandsins og gætu, ásamt Eystrasaltsríkjunum, skapað nægilega pólitíska og efnahagslega þyngd til að hafa áhrif langt út fyrir svæðið.
Árið 2024 gekk hann enn lengra og talaði um að Norðurlönd og Eystrasaltsríkin gætu myndað „kjarna“ sem gæfi Evrópu nýjan kraft í heiminum.
Íslenska NEI-ið lokaði „fyrstu dyrunum“
Í þessu ljósi fær niðurstaða þjóðaratkvæðagreiðslunnar á Íslandi annað samhengi. Hökmark skrifaði að Íslendingar réðu því hvort fyrstu dyrnar yrðu opnaðar.
Þeir kusu að opna þær ekki. Tillagan var felld með 52,8% atkvæða gegn 47,2%.
Þar með stöðvaðist, að minnsta kosti í bili, ekki aðeins fyrirhugað framhald íslenska aðildarferlisins heldur einnig sú atburðarás sem Hökmark hafði séð fyrir sér: að íslenskt já gæti komið hreyfingu á norsku ESB-umræðuna og leitt til þess að öll Norðurlöndin sameinuðust innan bæði ESB og NATO.
Greinin sýnir stærra landfræðilegt samhengi
Grein Hökmarks er því athyglisverð heimild um hvernig íslenska þjóðaratkvæðagreiðslan var skoðuð utan Íslands. Á Íslandi snerist opinber umræða að miklu leyti um hvort hefja ætti aðildarviðræður að nýju, sjávarútveg, landbúnað, evruna og hvaða kjör Ísland gæti fengið.
Hökmark horfði hins vegar á kortið. Í hans sýn gat Ísland orðið hluti af stærra norrænu afli innan ESB, þar sem öll Norðurlöndin væru jafnframt sameinuð innan NATO og gætu gegnt stærra hlutverki í öryggismálum Evrópu, á norðurslóðum og gagnvart Rússlandi.
Það er einmitt þetta stærra landfræðilega samhengi sem gerir grein hans athyglisverða núna. Því aðeins rúmri viku síðar birti Donald Trump forseti Bandaríkjanna annað kort af norðurslóðum. Á því korti voru Grænland og Ísland komin undir bandaríska fánann.
