Hannes Hólmsteinn Gissurarson, prófessor emeritus í stjórnmálafræði, svarar sex háskólarektorum sem gagnrýndu ummæli hans um Jean Monnet-styrki Evrópusambandsins. Hannes segir umræðuna snúast um eðli styrkjanna og tilgang þeirra og bendir sérstaklega á að Jean Monnet hafi sjálfur stefnt að sífellt nánari samruna Evrópu og öflugu evrópsku sambandsríki.
Sex háskólarektorar birtu grein í Morgunblaðinu 10. september þar sem þeir mótmæltu ummælum Hannesar Hólmsteins um fjárhagsleg tengsl íslenskra fræðimanna við Evrópusambandið.
Tilefnið voru ummæli Hannesar í Spursmálum um Jean Monnet-styrki sem Baldur Þórhallsson, prófessor við Háskóla Íslands, og Magnús Árni Skjöld Magnússon, prófessor við Háskólann á Bifröst og formaður Evrópuhreyfingarinnar, hafa hlotið.
Rektorarnir sögðu rangt að draga þá ályktun að með styrkjum úr evrópskum samkeppnissjóðum hefði ESB „keypt sér hollustu“ fræðimanna. Erlendir rannsóknastyrkir væru ekki merki um hollustu við ákveðin stjórnmálasjónarmið.
Hannes svarar nú rektorunum í grein undir fyrirsögninni „Til hvers eru Jean Monnet-styrkir hugsaðir?“ Hann segir rektorana færa umræðuna frá þeirri ábendingu sem hann hafi sjálfur sett fram.
„Sjálfur tel ég, að almennt geti ESB ekki keypt sér hollustu með styrkjum frekar en nokkur annar aðili,“ skrifar Hannes og bendir á að hann hafi sjálfur verið Erasmus-gistiprófessor á Ítalíu án þess að það hafi breytt stjórnmálaskoðunum hans.
Ekki venjulegir rannsóknastyrkir
Kjarni málsins að mati Hannesar er að Jean Monnet-styrkir séu sérstaks eðlis. Þeir séu ekki almennir rannsóknastyrkir heldur beinist sérstaklega að Evrópufræðum og evrópskri samþættingu.
Þetta má einnig sjá í opinberri lýsingu ESB á Jean Monnet Chairs. Þar segir að markmiðið sé meðal annars að dýpka kennslu í ESB-fræðum innan námskrár háskóla og veita ítarlega kennslu um málefni Evrópusambandsins. Jean Monnet Chair er til þriggja ára og krefst að minnsta kosti 90 kennslustunda á ári. Hámarksstyrkur fyrir slíka stöðu er 60.000 evrur.
Hannes segir því Jean Monnet-styrkina vera hluta af „öflugri áróðursvél Evrópusambandsins, sem stefnir að samruna Evrópu“.
Hver var Jean Monnet?
Hannes beinir síðan sjónum að manninum sem styrkjaáætlunin er nefnd eftir. Jean Monnet var einn helsti frumkvöðull evrópskrar samþættingar eftir síðari heimsstyrjöld. Hugmyndir hans lágu meðal annars að baki Schuman-áætluninni um sameiginlega yfirstjórn kola- og stálframleiðslu Frakklands og Þýskalands, sem varð undanfari Kola- og stálbandalags Evrópu og síðar Evrópusambandsins. ESB telur Monnet sjálft meðal frumkvöðla sambandsins og lýsir honum sem „sameiningaraflinu að baki fæðingu ESB“.
Hannes segir hins vegar mikilvægt að horfa einnig til þeirrar pólitísku framtíðarsýnar sem Monnet hafi haft. Hann vitnar í endurminningar Monnets þar sem þeirri hugmynd sé lýst að efnahagssamruninn myndi leiða til stjórnmálasamruna og að eitt stórt Evrópuríki myndi smám saman spretta upp úr Evrópusamstarfinu.
Hannes dregur þetta saman með þeim orðum að Monnet hafi stefnt að „öflugu sambandsríki“. Þetta er ekki ný túlkun Hannesar á Monnet. Í erindi árið 2024 lýsti hann þeirri skoðun sinni að frumkvöðlar evrópskrar samþættingar hefðu viljað öflugt sambandsríki fremur en aðeins lauslegt ríkjasamband og að það ríki hefði eigið skattlagningarvald og her.
Spyr hvort gagnrýni á ESB sé velkomin
Hannes spyr jafnframt hvers vegna enginn Jean Monnet-prófessoranna sem hann þekki til hafi orðið þekktur fyrir harða gagnrýni á ESB.
„Ég hef spurt, hvort dæmi séu þess, að menn hafi orðið Jean Monnet-prófessorar, hafi þeir áður sett fram þá skoðun, að ESB sé óþarft eða óæskilegt, eða gagnrýnt það harðlega. Ég hef ekki fengið svar.“
Þarna telur Hannes liggja grundvallarmun á Jean Monnet-styrkjunum og almennum rannsóknastyrkjum. Deilan snúist því ekki aðeins um það hvort fræðimaður sem þiggi erlendan styrk haldi akademísku sjálfstæði sínu. Spurningin sé einnig hvaða starfsemi styrkveitandinn sjálfur er að fjármagna og í hvaða tilgangi.
Hannes segir Jean Monnet-styrkina hluta af þeirri viðleitni Evrópusambandsins að efla Evrópufræði og hugmyndina um evrópskan samruna og nefnir Konfúsíusarstofnanir við vestræna háskóla þar sem áróður kínverskra kommúnista fer fram.
ESB sjálft fer ekki leynt með fyrri hlutann: Jean Monnet-áætlunin er sérstaklega ætluð kennslu, rannsóknum og umræðu um Evrópusambandið.
Deilan milli Hannesar og rektoranna snýst því að lokum um stærri spurningu en einstaka styrkþega: Hvar liggja mörkin milli akademískrar fjármögnunar og þess að stjórnmálasamband fjármagni fræðslu og rannsóknir um sjálft sig og eigin samþættingarferli?
Það er sú spurning sem Hannes Hólmsteinn vill að rektorarnir svari.